Скачать этот документ в pdf


Зарегистрировано в Национальном реестре правовых актов
Республики Беларусь 25 июля 2008 г. N 2/1517

ЗАКОН РЭСПУБЛIКI БЕЛАРУСЬ
23 лiпеня 2008 г. N 420-З
АБ ПРАВIЛАХ БЕЛАРУСКАЙ АРФАГРАФII I ПУНКТУАЦЫI
Прыняты Палатай прадстаўнiкоў 24 чэрвеня 2008 года
Адобраны Саветам Рэспублiкi 28 чэрвеня 2008 года
Артыкул 1. Зацвердзiць Правiлы беларускай арфаграфii i пунктуацыi (прыкладаюцца).
Артыкул 2. Дзяржаўныя органы, iншыя арганiзацыi, грамадзяне Рэспублiкi Беларусь, а таксама замежныя грамадзяне i асобы без грамадзянства, якiя пастаянна цi часова пражываюць або часова знаходзяцца на тэрыторыi Рэспублiкi Беларусь, павiнны кiравацца Правiламi беларускай арфаграфii i пунктуацыi, зацверджанымi гэтым Законам, ва ўсiх сферах i выпадках выкарыстання пiсьмовай беларускай мовы.

Статья 3 вступила в силу со дня официального опубликования (статья 4 данного документа).

Артыкул 3. Савету Мiнiстраў Рэспублiкi Беларусь да 1 верасня 2010 года:
забяспечыць прывядзенне актаў заканадаўства ў адпаведнасць з гэтым Законам;
прыняць iншыя меры, неабходныя для рэалiзацыi палажэнняў гэтага Закона.

Статья 4 вступила в силу со дня официального опубликования.

Артыкул 4. Гэты Закон уступае ў сiлу з 1 верасня 2010 года, за выключэннем гэтага артыкула i артыкула 3, якiя ўступаюць у сiлу з дня афiцыйнага апублiкавання гэтага Закона.
Прэзiдэнт Рэспублiкi Беларусь А.ЛУКАШЭНКА
                                                        ЗАЦВЕРДЖАНА
                                                        Закон
                                                        Рэспублiкi Беларусь
                                                        23.07.2008 N 420-З
ПРАВIЛЫ БЕЛАРУСКАЙ АРФАГРАФII I ПУНКТУАЦЫI

ZakonBy.net: примечание.
В связи с невозможностью по техническим причинам корректно отобразить символы "апостроф", "мягкость" и "ударение" в настоящем тексте они заменены: апостроф и мягкость на знак апострофа, ударение на "`".

Раздзел I
АРФАГРАФIЯ
Глава 1
ПРАВАПIС ГАЛОСНЫХ
§ <*> 1. Галосныя лiтары
--------------------------------
<*> У гэтых Правiлах параграфы (§) з'яўляюцца асноўнымi структурнымi элементамi, абазначаюцца арабскiмi лiчбамi з кропкай i маюць скразную нумарацыю. Параграфы аб'ядноўваюцца ў главы i падзяляюцца на пункты або абзацы (у выпадку, калi параграф складаецца з аднаго пункта).
1. У беларускiм алфавiце 10 галосных лiтар: а, о, у, ы, э, е, ё, i, ю, я.
2. Лiтары а, о, э, у пiшуцца ў пачатку слова i пасля цвёрдых зычных для абазначэння адпаведных галосных гукаў. Лiтара i пiшацца ў пачатку слова, пасля зычных пiшацца ы або i ў залежнасцi ад цвёрдасцi або мяккасцi зычных. Лiтары е, ё, ю, я ў пачатку слова, у сярэдзiне слова пасля галосных, ў (у нескладовага), раздзяляльнага мяккага знака i апострафа абазначаюць на пiсьме спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымi [э], [о], [у], [а]: елка - [йэ]лка, юны - [йу]ны, яма - [йа]ма; паехаў - па[йэ]хаў, паёк - па[йо]к, саюз - са[йу]з; здароўе - здароў[йэ]; льеш - ль[йэ]ш; аб'езд - аб[йэ]зд, б'ю - б[йу], сям'я - сям[йа].
3. Лiтары я, ё, е, ю, i пасля зычных абазначаюць мяккасць зычных i адпаведныя галосныя гукi [а], [о], [э], [у], [i]: сяду - [с'а]ду, вязу - [в'а]зу, мёд - [м'о]д, лета - [л'э]та, люты - [л'у]ты, лiст - [л'i]ст.
4. Кропкi над лiтарай ё абавязковыя. Кропка над лiтарай i малой абавязковая. Над лiтарай I вялiкай у друкаваных тэкстах кропка не ставiцца, а ў рукапiсных тэкстах кропка абавязковая.
§ 2. Лiтары о, ё
1. Лiтара о пiшацца толькi пад нацiскам: год, кот, скрозь, шоўк, ко`лас, мо`ва, до`ўга, по`суд, аро`л, шо`лах, плячо`, даро`га, разго`ртваць, дапамо`га, дадатко`ва, жнiво`, дэпо`, во`дар, о`канне, о`да, о`птам, о`рдэн, о`фiс, о`пера, Об, Орша, Омск, Обнiнск, Осла, Оксфард, Орск, То`кiа, Ватэрло`а.
2. Лiтара ё пiшацца пад нацiскам: лёс, вёска, сёстры, цёмны, цёплы.
Лiтара ё пiшацца не пад нацiскам у словах з коранем ёд- i ёт-: ёдапiры`н, ёта`цыя, ётава`нне.
3. Лiтара ё пiшацца ў складаных словах з першай часткай радыё-: радыёстанцыя, радыёграма, радыёантэна.
Калi першая частка складанага слова ўтворана ад назвы хiмiчнага элемента радый, то пiшацца лiтара е, якая з'яўляецца злучальнай галоснай: радыебiяло`гiя, радыеакты`ўнасць, радыеметры`чны, радыеiзато`п i iнш. У першым складзе перад нацiскам у гэтым выпадку пiшацца я: радыяме`трыя, радыяхi`мiя, радыяло`гiя, радыягра`фiя.
§ 3. Лiтары э, е
1. Лiтара э пiшацца:
у пачатку выклiчнiкаў э, эге, эге-ге, эй, эх;
пасля прыстаўной лiтары г у слове гэты i вытворных ад яго (дагэтуль), а таксама ў выклiчнiках гэ, гэй i назвах лiтар (бэ, вэ i iнш.);
пасля шыпячых, [р], [д], [т] i цвёрдага [ц]: жэрдка, жэмчуг, шэры, нашэсце, чэрствы, чэк, нараджэнне, абуджэнне, рэкi, рэзаць, халадэча, сардэчны, пустэча, мястэчка, цэны, у руцэ.
2. У пачатку запазычаных слоў лiтары э, е як пад нацiскам, так i не пад нацiскам пiшуцца ў адпаведнасцi з лiтаратурным вымаўленнем: э`ра, эсэ`, э`ўрыка, э`пас, э`тыка, Эўклi`д, Эўрыпi`д, Элi`ста; е`гер, е`рась, ерэты`к, Еўро`па, еўрапе`йскi, Еўпато`рыя, Ерэва`н, ерэва`нец, Еўфра`т.
На канцы запазычаных нязменных слоў, а таксама ўласных iмён i геаграфiчных назваў пасля зычных, акрамя л, к, пiшацца э: купэ`, рэзюмэ`, рэнамэ`, кафэ`, галiфэ`, кашнэ`, кабернэ`, фрыкасэ`, плiсэ`, каратэ`, дэкальтэ`; Стру`вэ, Мерымэ`, Эйвэ`, Хасэ`, Мо`рзэ, Табi`дзэ, Брыгва`дзэ, Каба-Ве`рдэ, Душанбэ`, Сан-Тамэ`; але: са`льта-марта`ле, фiле`, камюнiке`, пiке`.
3. Лiтара э ў запазычаных словах пасля губных зычных, а таксама пасля з, с, н пiшацца згодна з лiтаратурным вымаўленнем. Так, словы капэ`ла, сурвэ`тка, экзэмпля`р, маянэ`з, тунэ`ль, сэ`рвiс, iнтэрнэ`т пiшуцца з лiтарай э, а словы меда`ль, ме`неджмент, не`рвы, парла`мент, перспекты`ва, газе`та, сервi`з - з лiтарай е.
4. У запазычаных словах, адзначаных у пунктах 2 i 3 гэтага параграфа, напiсанне э, е вызначаецца па слоўнiку.
§ 4. Перадача акання на пiсьме
1. Галосныя гукi [о], [э] ў ненацiскным становiшчы чаргуюцца з [а]: дом - дамы`, мо`ва - маўле`нне, цэ`гла - цагля`ны, шэпт - шапта`ць.
2. Незалежна ад паходжання слова гук [о] ў ненацiскных складах вымаўляецца як [а], што перадаецца на пiсьме: гара`, вада`, баранава`нне, ко`лас, хо`лад, бало`та, Бандарэ`нка, Ко`ханава, Ку`нцава, Гаме`р, Сакра`т, арганiза`цыя, педагагi`чны, электара`т, харэагра`фiя, заало`гiя.
Не падпарадкоўваюцца аканню словы са спалучэннямi ро, ло, якiя чаргуюцца з ры, лы: кроў - крывi` - крыва`вы, дро`вы - дрыво`тня, кро`шка - крышы`ць, бро`вы - брыво`, гром - грымо`ты - грыме`ць, брод - брысц`i, гло`тка - глыта`ць, бло`хi - блыха`.
3. У словах славянскага паходжання i запазычаных словах, цалкам адаптаваных у беларускай мове, галосны [э] ва ўсiх ненацiскных складах чаргуецца з [а] i абазначаецца на пiсьме лiтарай а: стрэ`хi - страха`, шэ`ры - шарэць, чэ`ргi - чарга`, крэмль - крамлёўскi, жэ`мчуг - жамчу`жына, арэ`нда - арандава`ць, майстэ`рня - ма`йстар.
Ва ўласных iмёнах са славянскай лексiчнай асновай i ў даўно запазычаных словах з неславянскiх моў у ненацiскных складах гук [э] падпарадкоўваецца агульным правiлам акання - пасля цвёрдых зычных ён чаргуецца з [а] i абазначаецца на пiсьме лiтарай а: Беразiно`, Чарапаве`ц, Жамчу`жнiкаў, Чарнышэ`ўскi, Шаўчэ`нка, Чалю`скiн, лi`тара, транслiтара`цыя.
4. Перадача на пiсьме [э] ў iншых запазычаных словах у ненацiскных складах асновы вызначаецца наступнымi правiламi:
у пачатку слова [э] перадаецца на пiсьме лiтарай э ў адпаведнасцi з беларускiм лiтаратурным вымаўленнем: экано`мiя, экза`мен, эква`тар, этажэ`рка, элеме`нт. Лiтара э пiшацца пасля прыставак i ў другой частцы складанага слова: праэкзаменава`ць, трохэлеме`нтны, квiнтэсэ`нцыя;
пасля шыпячых, [р], [д], [т] i цвёрдага [ц] пiшацца э: жэто`н, Жэне`ва, Жэра`р, жэлацi`н, чэкме`нь, рэспу`блiка, рэфо`рма, Рэма`рк, рэкла`ма, рэа`ктар, рэвi`зiя, агрэга`т, рэжы`м, рэко`рд, рэе`стр, рэвалю`цыя, дэта`ль, гардэро`б, Дэтро`йт, Дэфо`, дэлега`т, дэманстра`цыя, о`рдэн, тэо`рыя, тэа`тр, тэлегра`ф, тэлефо`н, ветэра`н, ка`тэт, тэрмо`метр, тэарэ`ма, цэнтралi`зм, цэвi`та.
5. У запазычаных словах напiсанне э i а пасля зычных, акрамя шыпячых, [р], [д], [т] i цвёрдага [ц], вызначаецца па слоўнiку: панэ`ль; але: шыне`ль.
6. Ненацiскныя фiналi -эль, -эр у запазычаных словах перадаюцца як -аль, -ар: шнi`цаль, шпа`таль, мi`таль, фо`рталь, ка`рцар, грэ`йдар, лi`дар, камп'ю`тар, пэ`йджар, рэйсфе`дар, эспа`ндар, тэ`ндар, о`рдар, ме`неджар, фарва`тар, а`льма-ма`тар, кра`тар, прэсвi`тар.
Ненацiскныя фiналi -эль, -эр ва ўласных iмёнах iншамоўнага паходжання перадаюцца нязменна: Ландэр, Одэр, Пiтэр, Юпiтэр.
§ 5. Правапiс лiтар а, о, э ў складаных словах
1. У складаных словах можа быць адзiн асноўны i адзiн або некалькi пабочных нацiскаў. Калi ў другой частцы складанага слова нацiск на першым складзе, то ў першай частцы замест о пiшацца а: дабрадзе`й, скарахо`д, салява`р, дабрая`касны, галавало`мка, вадасхо`вiшча, малатабо`ец, бамбасхо`вiшча, раўнапра`ўе.
Лiтара о захоўваецца ў складаных словах, першай часткай якiх з'яўляюцца слова-, што-, фота-, мота-: словафо`рма, словатво`рчасць; штодзённы, штоме`сяц, штого`д; фотазды`мак, фотако`пiя, фотаплёнка, фотака`мера, фотавы`стаўка i г.д.; але: фатагра`фiя i вытворныя ад яго; мотаго`нкi, мотакро`с, мотаспо`рт i г.д.; але: матаво`з, матацы`кл i вытворныя ад iх.
2. Калi ў другой частцы складанага слова нацiск не на першым складзе, то ў першай частцы захоўваецца о: аснo`вапалажэ`нне, бавo`ўнапрадзi`льны, вo`гнетрыва`лы, вo`даразмеркава`льнiк, вагo`нарамо`нтны, вo`стракамбiнацы`йны, высo`каiдэ`йны, галo`ўнакама`ндуючы, кo`рманарыхто`ўка, кo`негадо`ўля.
У першай частцы некаторых складаных слоў, асаблiва навуковых тэрмiнаў, можа выразна праяўляцца пабочны нацiск i тады, калi асноўны нацiск падае на першы склад другой часткi. У такiм выпадку пад пабочным нацiскам у першай частцы захоўваецца напiсанне о: агo`рафо`бiя, азo`насто`йкi, азo`тнакi`слы, збo`жжасхо`вiшча, кo`ксага`завы, мангo`лазна`ўства, мo`вазна`ўства, мo`вазна`ўчы, матo`разбо`рка, рабo`тада`вец, слo`ватво`рчасць, фo`ндасхо`вiшча i iнш.
Ва ўсiх iншых выпадках напiсанне падобных слоў вызначаецца па слоўнiку.
3. Лiтара о пiшацца ў першай частцы складаных слоў, калi другая частка пачынаецца з ў (у нескладовага): марозаўсто`йлiвы, торфаўбо`рачны, вогнеўсто`йлiвы, збожжаўбо`рка.
4. Лiчэбнiкi ад 600 да 800 утвараюць асобны тып складаных слоў, у якiх першая частка скланяецца i пiшацца як самастойнае слова.
Напрыклад <*>:
     Н. шэсцьсот              семсот            восемсот
     Р. шасцiсот              сямiсот           васьмiсот
     Д. шасцiстам             сямiстам          васьмiстам
     В. шэсцьсот              семсот            восемсот
     Т. шасцюстамi            сямюстамi         васьмюстамi
     М. (аб) шасцiстах        сямiстах          васьмiстах
--------------------------------
<*> Прыклады, якiя прыводзяцца ў гэтых Правiлах, не могуць разглядацца як падрадковыя заўвагi да пунктаў, часткi цi абзаца пунктаў.
5. Гук [э] ў першай частцы складаных слоў захоўваецца i абазначаецца лiтарай э: мэтанакiраваны, мэтазгодна, рэдказубы, шэравокi, арэхападобны, крэдытаздольнасць, тэлебачанне.
6. У складаных словах, утвораных ад лiчэбнiка ў форме роднага склону i iншага слова, першая частка пiшацца так, як яна пiшацца ў родным склоне лiчэбнiка: трохдзённы, чатырохпавярховы, шасцiствольны, шасцiсоты, пяцiдзёнка, дзесяцiгодка, сямiкласнiк, васьмiгадовы, васьмiсоты, дзевяцiградусны, саракагоддзе, саракапяцiтонны, двухсотметровы.
7. Калi складаныя словы маюць у сваiм складзе больш за дзве часткi, то кожная з iх пiшацца як асобна ўзятае слова: авiяматорабудаванне, аўтатрактарабудаванне, аэрафотапрыбор.
§ 6. Перадача якання на пiсьме
1. Галосныя е, ё ў першым складзе перад нацiскам абазначаюцца на пiсьме лiтарай я: зе`млi - зямля`, зе`лень - зялёны, се`м'i - сям'я`, сёлы - сяло`, сёстры - сястра`, вёслы - вясло`, вёска - вяско`вы, е`лка - ялi`на, е`здзiць - язда`, ёмкi - ямчэ`й, ёрш - ярша`, лён - ляно`к, мёд - мядо`к, дзе`нь - дзянёк, лес - лясны`, снег - снягi`, ве`цер - вятры`, сце`ны - сцяна`, дзе`вяць - дзявя`ты, дзе`сяць - дзяся`ты, сем - сямна`ццаць, во`сем - васямна`ццаць, цецеруко`ў - цецяру`к, перане`сцi - перанясу`.
У iншых ненацiскных складах е захоўваецца: селянi`н, зелянi`на, вестуны`, леснiкi`, векаве`чны, верацяно`, нерухо`мы, безупы`нны, во`зера, ве`села, во`сем, за`едзь, вы`светлiць, вы`ехаць, во`сень, це`мень, дзевятна`ццаты, дзесятко`вы.
2. Лiтара я пiшацца ў першым складзе перад нацiскам у iмёнах, прозвiшчах i геаграфiчных назвах са славянскай лексiчнай асновай i ў даўно запазычаных словах з неславянскiх моў: Бялы`нiчы, Лемяшэ`вiчы, Алякса`ндр, Сярге`й, Бялi`нскi, Няхо`да, дзяжу`рства, калянда`р, яфрэ`йтар, сяржа`нт, Яршо`ў, Яфi`м.
3. Заўсёды захоўваецца е ў першым складзе перад нацiскам пасля заднеязычных г, к, х: геро`й, Гера`сiм, кера`мiка, кефi`р, Херсо`н.
4. Часцiца не i прыназоўнiк без заўсёды пiшуцца з лiтарай е: не быў, не браў, не iдзе, не спынiць, без меры, без жартаў, без прычыны, не без вынiкаў, не без работы.
Пры напiсаннi разам не i без становяцца прыстаўкамi i падпарадкоўваюцца агульным правiлам напiсання галосных лiтар е, я: няха`й, нясто`мна, няшта`тны, бязме`жны, бязлю`дны, бяско`нца; але: непiсьме`нны, безупы`нны, безапеляцы`йны, бескары`сны, беспаваро`тны.
5. Лiтара я пiшацца ў некаторых каранях слоў нязменна: вi`цязь, су`вязь, за`яц, яравы`, вяза`ць, за`вязь, по`вязь, мяккава`ты, цягавi`ты, цяжкава`ты, святкава`ць, ме`сяц, по`яс, па`мяць, дзе`вяць, дзе`сяць, ты`сяча, Бе`сядзь, Пры`пяць; япру`к - япрука`, япруко`вы; ядло`вец - ядлаўцо`вы.
6. Лiтара я пiшацца ў паслянацiскных складах у некаторых суфiксах назоўнiкаў (ро`ўнядзь, бо`язь, дро`бязь) i дзеясловаў (ла`яць, ве`яць, се`яць, ка`шляць, ба`яць, му`ляць), а таксама ў аддзеяслоўных назоўнiках (ла`янка, ве`ялка, се`ялка).
§ 7. Правапiс е, ё, я ў складаных словах
1. У першай частцы складанага слова лiтара е захоўваецца незалежна ад таго, на якiм складзе нацiск у другой частцы: сенакасi`лка, серпадзю`б, верхнеазёрскi, белабры`сы, землетрасе`нне, светапо`гляд, свежавы`мыты, свежамаро`жаны, сенажа`ць.
Калi першай часткай складаных слоў з'яўляецца аснова велiк- / вялiк-, напiсанне лiтар е або я залежыць ад таго, якi склад у другой частцы нацiскны: калi першы - пiшацца е, калi другi - пiшацца я: велiкаду`шны, велiкару`скi, велiкаму`чанiк, велiкасве`цкi; Вялiкабрыта`нiя, вялiкадзяржа`ўны, вялiкагало`вы.
2. У першай частцы складанага слова лiтара ё захоўваецца пры нацiску не на першым складзе другой часткi i замяняецца на е, калi нацiск на першым складзе другой часткi: лёгкаатлеты`чны, лёдадрабi`лка, мёртванаро`джаны, мёдаварэ`нне; ледарэ`з, медаго`нка, легкаду`мна.
3. У складаных словах злучальныя галосныя о, ё пiшуцца толькi пад нацiскам, галосная а - у любым ненацiскным складзе: iльновалакно`, Вадо`хрышча, куро`дым, часо`пiс, гелiёграф, марозаўсто`йлiвы, прыборабудаўнi`чы.
4. Злучальная галосная е ў складаных словах пераходзiць у я, калi нацiск на першым складзе у другой частцы складанага слова: баяздо`льны, зернясхо`вiшча, земляро`б, жыццяра`дасны, крывятво`рны; але: боепрыпа`сы, жыццеапiса`нне, землекарыста`нне, зернебабо`вы.
Злучальная галосная е ў складаных словах захоўваецца, калi другая частка пачынаецца з ў (у нескладовага): зернеўбо`рачны, вогнеўсто`йлiвы.
Складанаскарочаныя словы пры напiсаннi звычайна разглядаюцца як простыя словы з адным нацiскам: зямфо`нд, лясга`с.
§ 8. Прыстаўныя галосныя i, а
1. Прыстаўная галосная i пiшацца:
у пачатку слова перад спалучэннямi зычных з першай лiтарай м: iмшара, iмчаць, iмгла, iмгненне, iмклiвы;
у пачатку некаторых слоў перад спалучэннямi зычных з першымi лiтарамi р, л, калi слова з такiмi спалучэннямi зычных пачынае новы сказ або стаiць пасля знака прыпынку цi слова, што заканчваецца на зычную: iржа, iржаць, iрдзенне, iрваць, iржышча; iлгун, iльдзiна. Iржуць конi, калёсы скрыпяць ад Дона да Буга (Я.Купала). Часамi на цэлыя кiламетры рассцiлалася дарога роўным, нiбы выбеленым на сонцы, iльняным палатном (Я.Колас). Калi слова з такiм пачатковым спалучэннем зычных стаiць пасля слова, якое заканчваецца на галосную, i пасля яго няма знака прыпынку, то прыстаўная лiтара i не пiшацца: Азалацiла восень поле ржышчам, дрэвы лiсцем, гумны снапамi (К.Чорны). Люблю я прыволле шырокiх палёў, зялёнае мора ржаных каласоў... (Я.Колас).
2. У некаторых словах можа з'яўляцца прыстаўная галосная а: iмшара i амшара, iржаны i аржаны, iржышча i аржанiшча.
3. Пасля прыставак i першай часткi складанага слова, якiя заканчваюцца на галосную, прыстаўныя лiтары i i а перад р, л, м не пiшуцца: заржавець, заржаць, зардзецца, замглёны, замшэлы, прымчацца, вокамгненна.
§ 9. Спалучэннi галосных у запазычаных словах
1. Калi спалучэннi iо, йо вымаўляюцца як два склады, тады яны на пiсьме абазначаюцца:
памiж зычнымi - лiтарамi iё (ыё) пад нацiскам i iя (ыя) не пад нацiскам: бiёлаг, бiёграф, дамiнiён, Лiён, аксiёма, бiблiёграф, Галакцiён, Гесiёд, патрыёт, рацыён, радыёла, стадыён, бастыён; бiяло`гiя, бiблiятэ`ка, гелiятро`п, пiяне`р, ажыята`ж, перыяды`чны, патрыяты`зм, акцыяне`рны, нацыяна`льны, рацыяналiза`тар;
у пачатку слова - лiтарамi iо пад нацiскам i iа не пад нацiскам: iо`н, iо`нны, Iо`сiф; Iанi`чнае мора, iанi`йцы, iанiза`цыя, Iакага`ма, Iаркшы`р, Iашка`р-Ала`, Iаа`н.
2. Калi спалучэннi iо, йо вымаўляюцца як адзiн склад, тады на пiсьме яны перадаюцца:
пасля галосных - праз ё пад нацiскам i я не пад нацiскам: раён, раённы, маёр, Маёраў, Лаёла; маянэ`з, маяра`н, маяра`т, раянi`раванне;
у пачатку слова - праз ё: ёг, ёгурт, ёд, ёдзiсты, ёт (гук), ёта (лiтара), ётацыя, ёдаформ, ёднаваты, ётаваны.
3. Спалучэнне iе абазначаецца на пiсьме лiтарамi iе (ые): гiгiе`на, клiе`нт, аўдые`нцыя, арыента`цыя, абiтурые`нт, клiенту`ра, iера`рхiя, iе`на, iеро`глiф, Iерусалi`м, iерыхо`нскi.
4. Спалучэнне йе заўсёды вымаўляецца як адзiн склад i на пiсьме ў пачатку слова i пасля галосных перадаецца праз е: езуiт, праект, канвеер, траекторыя, Феербах, Маерава, фае.
5. Спалучэнне iа абазначаецца на пiсьме лiтарамi iя (ыя) незалежна ад месца нацiску: авiя`цыя, лiя`на, генiя`льны, Iлiя`да, энтузiя`зм, фартэпiя`на, пiянi`ст, сацыялi`зм, сацыя`льны, варыя`нт, матэрыя`л, матэрыялi`зм, дыя`метр, дыяпазо`н, дыяфра`гма.
6. Спалучэнне йа на пiсьме перадаецца:
пасля галосных i ў пачатку слова - праз я: раяль, пляяда, сакваяж, лаяльны, Савоя, Малая, Мая, ярус, яхта, ярд, яхант, ятаган;
пасля зычных л, с, ц (мяккага), дз i непрыставачных н i з - праз ья, пасля астатнiх зычных - праз 'я: мiльярд, мiльярдны, кальян, мадзьяр, альянс, мiльярдэр, саф'ян.
Глава 2
ПРАВАПIС ЗЫЧНЫХ
§ 10. Зычныя лiтары
1. Для абазначэння зычных гукаў у беларускай мове выкарыстоўваецца 21 лiтара: б, в, г, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, ў, ф, х, ц, ч, ш.
2. Асобныя гукi не маюць спецыяльных лiтар: афрыкаты [дж], [дз] i мяккi [дз'] перадаюцца на пiсьме адпаведна спалучэннямi лiтар д i ж, д i з: хаджу, ваджу, ксяндзы, пэндзаль, хадзiў, вадзiў, дзюны, дзень, дзiва.
3. Гук [й] перадаецца або лiтарай й (на канцы склада пасля галосных: рэйка, май), або лiтарамi е, ё, i, ю, я, якiя адпаведна абазначаюць спалучэннi гукаў [йэ], [йо], [йi], [йу], [йа] ў пачатку слова, пасля галосных, апострафа, раздзяляльнага мяккага знака i ў (у нескладовага): яма, ёмкi, ехаць, iней, юшка, маянэз, аб'ява, пад'ём, пад'ехаць, раз'юшаны, уецца, уюн, маёр, медальён, салаўi, салью, альянс, саўю.
§ 11. Правапiс звонкiх i глухiх зычных
1. Чаргаванне звонкiх i глухiх зычных (акрамя прыставачнага з) на пiсьме не адлюстроўваецца. Для праверкi правiльнасцi напiсання звонкiх i глухiх зычных трэба змянiць слова цi падабраць iншае аднакаранёвае слова, каб пасля зычнага, якi патрабуе праверкi, быў галосны або зычныя р, л, м, н, в: рыбка - рыба, магчы - магу, кладка - кладак, даведка - даведацца, дзядзька - дзядзечка, хадзьба - хадзiць, казка - казаць, важкi - важыць, просьба - прасiць, касьба - касiць, носьбiт - насiць, малацьба - малацiць, рубчык - рубец, паўзцi - паўзу, малодшы - малады; хлеб - хлеба, рог - рога, дзед - дзеда, поезд - поезда, роўнядзь - роўнядзi, сядзь - сядзi, нож - нажа, маж - мажаш, лiстаж - лiстажу, воз - воза, мазь - мазi, дождж - дажджу, рэж - рэжу, а таксама розаг - розгi, мозг - мазгi, лязг - лязгаць, грыб - грыбны, грыбнiца, бег - беглы, бегма, загадка - загадны, загадваць, ножка - нажны. Словы лязг, лязгаць маюць варыянты ляск, ляскаць.
2. Правапiс уласнабеларускiх i запазычаных слоў, у якiх напiсанне звонкiх i глухiх зычных нельга праверыць, вызначаецца па слоўнiку: футбол, баскетбол, вакзал, айсберг, струбцына, экзамен, Афганiстан.
§ 12. Зычныя д, т i дз, ц
1. Чаргаванне цвёрдых зычных гукаў [д], [т] з мяккiмi [дз'], [ц'] (дзеканне i цеканне) адлюстроўваецца на пiсьме: замест д, т перад е, ё, i, ю, я пiшуцца адпаведна дз, ц: гарады - у горадзе, народы - у народзе, сады - у садзе, iду - iдзём, вяду - вядзi, вада - вадзяны, грудны - грудзi, люду - людзi, варта - на варце, хата - у хаце, чысты - чысцюткi, выток - выцякаць, карта - на карце, катлы - кацёл, тру - церцi, шосты - шэсць, пяты - пяць, латынь - лацiнка.
2. Чаргаванне [д], [т] з [дз'], [ц'] адбываецца перад мяккiм [в']: два - дзве, дзвесце, рута - руцвяны, мёртвы - мярцвяк, чатыры - чацвёрты, чэрствы - счарсцвелы.
Лiтара ц i афрыката дз перад мяккiм [в'] пiшуцца згодна з вымаўленнем у словах: дзверы, мядзведзь, бацвiнне, цвёрды, цвярозы, цвiк, цвiлы, цвiсцi, лiцвiн, лiцвiнка, яцвяг, Мацвей, Мацвеенка, Бацвiннiк i iнш. Выключэнне: твiст.
3. Гукi [д] у канцы прыстаўкi i [т] у складзе суфiкса перад мяккiм [в'] захоўваюцца нязменна i на пiсьме перадаюцца адпаведна лiтарамi д i т: адвезцi, у таварыстве, у агенцтве, у выдавецтве, аб прыродазнаўстве, у грамадстве, у братэрстве.
Гук [т] вымаўляецца нязменна i на пiсьме перадаецца лiтарай т перад мяккiм [в'] у аддзеяслоўных назоўнiках i ў словах, вытворных ад iх: бiтва - у бiтве, брытва - брытве, брытвенны, клятва - клятве, клятвенны, пiтво - у пiтве, паства - у пастве. Лiтары д i т пiшуцца таксама ў некаторых iншых словах: мардва - мардве, мардвiн, Мардвiнаў, Лiтва - у Лiтве.
4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад iх) цвёрдыя д, т, як правiла, пiшуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, iндык, лiтаратура, майстар, матэрыял, унiверсiтэт, кватэра, тэхнiка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура.
5. Перад суфiксамi i спалучэннямi суфiксальнага паходжання -iн-, -iр-, -iк-, -ёр-, -еец-, -ейск- у словах iншамоўнага паходжання, а таксама ў словах, вытворных ад iх, [д] i [т] чаргуюцца з [дз'], [ц'], што i адлюстроўваецца на пiсьме: сульфiды - сульфiдзiн, каманда - камандзiр, iндзеец, iндзейскi (але: Iндыя - iндыец, iндыйскi, iндыйцы), гвардыя - гвардзеец, гвардзейскi, мантаж - манцёр, манцiроўка, манцiровачны, бiлет - бiлецёр, бiлецiк, эпiзод - эпiзодзiк, жакет - жакецiк.
6. Зычныя дз, ц пiшуцца ў некаторых словах, правапiс якiх вызначаецца па слоўнiку: мундзiр, гетэрадзiн, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, арцiшок, цiр, цiтр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскi, цюльпан, каранцiн.
7. Зычныя д, т або дз, ц пiшуцца ў адпаведнасцi з беларускiм лiтаратурным вымаўленнем ва ўласных iмёнах i назвах: Дадэ, Дэфо, дэ Бальзак, Дэтройт, Тэлавi, Атэла, Тэвасян, Тэкля, Тэкерэй, Тэрэза, Шаптыцкi, "Юманiтэ", Дзянiс, Гарыбальдзi, Дзвiна, Дзясна, Барадзiно, Уладзiвасток, Градзянка, Плоўдзiў, Хрысцiна, Цютчаў, Кацюбiнскi, Вучэцiч, Целяханы, Цiмкавiчы, Цiхвiн, Быцень, Церак, Цюмень, Цюрынгiя, Гаiцi, Палесцiна, Поцi, Таiцi i iнш. Правапiс такiх слоў вызначаецца па слоўнiку.
§ 13. Некаторыя cпалучэннi зычных
1. У асобных словах адбылося спрашчэнне груп зычных: гiстарычныя спалучэннi здн, згн, стн, скн, стл, рдн вымаўляюцца як зн, сн, сл, рн, што i адлюстроўваецца на пiсьме:
здн - зн: праязны, выязны (параўн.: прыезд, выезд), позна, спазнiцца, Познышаў;
згн - зн: бразнуць (параўн.: бразгаць);
стн - сн: бязлiтасны (параўн.: лiтасць), пачэсны (параўн.: чэсць), ненавiсны (параўн.: нянавiсць), iснаваць (параўн.: iстота), скарасны (параўн.: скорасць), колькасны (параўн.: колькасць), абласны (параўн.: вобласць), капусны (параўн.: капуста), посны (параўн.: пост), гуснуць (параўн.: густы, гусцець), абвесны (параўн.: абвестка, абвясцiць), месны (параўн.: змястоўны, месца); тое ж у запазычаннях: кантрасны (параўн.: кантраст), кампосны (параўн.: кампост), фарпосны (параўн.: фарпост);
скн - сн: блiснуць (параўн.: блiскаць, блiскавiца, бляск), пырснуць (параўн.: пырскаць), пляснуць (параўн.: пляскаць), ляснуць (параўн.: ляскаць), трэснуць (параўн.: трэскаць); але: вiскнуць, нацiскны;
стл - сл: жаласлiвы (параўн.: жаласць), шчаслiвы (параўн.: шчасце), карыслiвы (параўн.: карысць), няўрымслiвы (параўн.: урымсцiцца), помслiвы (параўн.: помста), паслаць (параўн.: пасцялю, пасцель);
рдн - рн: мiласэрны, мiласэрнасць (параўн.: сардэчны).
2. Спалучэннi зычных ск, ст, c'ц' на канцы кораня слова могуць чаргавацца з шч, што i перадаецца на пiсьме: воск - вашчыць, густы - гушчар, хрысцiць - хрышчоны. Калi каранёвае с стаiць побач з суфiксальным к, якое можа чаргавацца з ч, то спалучэнне гукаў [с] i [ч] (у вымаўленнi - [шч]) перадаецца як сч. Напiсанне сч захоўваецца i ва ўсiх вытворных словах: пясчынка, пясчанiк, супясчаны, супясчанiк, брусчатка.
3. Спалучэнне зычных дт на канцы слоў iншамоўнага паходжання перадаецца праз т: Гумбальт, Кранштат, Брант, Рэмбрант, Шмiт, Клот, фарштат.
§ 14. Прыстаўныя i ўстаўныя зычныя
1. Прыстаўная лiтара в пiшацца перад нацiскным о:
у пачатку слоў: во`зера, во`льха, во`сень, во`спа, вось, во`кны, во`тчына, во`йкаць, во`бад, во`рыва, во`блака, во`бласць, во`страў, Во`гненная Зямля, Во`льга i iнш., у вытворных ад iх словах пасля прыставак: абво`страны, адво`рваць, паво`йкаць, уво`сень; але: о`каць (i вытворныя ад яго), о`дум. Пры змене месца нацiску о пераходзiць у а i прыстаўная в у гэтых словах не пiшацца: абады`, азёрны, асе`ннi;
перад прыстаўкамi о-, об-, од- (от-): во`кiс, во`кiсел, во`клiк, во`клiч, во`крык, во`пыт, во`пiс, во`бземлю, во`бмацкам, во`быск, во`дгалас, во`дгук, во`ддаль, во`дзыў, во`дпаведзь, во`дпуск, во`дсвет, во`дступ, во`труб'е i iнш., а таксама наво`бмацак, наво`ддалек, паво`дле, наво`дшыбе i iнш.;
у запазычаных словах: во`хра, во`цат i вытворных ад iх: во`хрыць, паво`хрыць, вo`цатнакi`слы i iнш.
2. У словах во`ка, во`стры, во`сем, вако`л i вытворных ад iх прыстаўная в захоўваецца незалежна ад месца нацiску: вачэ`й, вача`мi, заво`чны, увачавi`дкi, уваччу`; вастры`ць, вастрыня`, завастрэ`нне; васьмёра; вако`лiца, навако`лле, вако`лiчны.
3. Перад нацiскным о у сярэдзiне некаторых слоў пiшацца ўстаўная лiтара в: нiво`дзiн, Ляво`н, Ляво`нчанка, Радзiво`наў i iнш.
4. Прыстаўная лiтара в не пiшацца ў запазычаных словах i некаторых уласных iмёнах i назвах перад пачатковым нацiскным [о]: о`пера, о`перны, о`да, о`рдэн, о`фiс, Оксфард, Ом, Омск, Орша i iнш.
5. Прыстаўная лiтара в пiшацца:
перад каранёвым у ў пачатку слоў: ву`гал, ву`да, ву`галь, вуж, ву`зел, ву`зы, ву`лiца, вунь, вус, ву`сны, ву`ха, ву`чань, а таксама ў вытворных ад iх словах незалежна ад месца нацiску: абву`глены, каменнаву`гальны, чатырохвуго`льнiк, заву`лак, наву`дзiць, вудзi`льна, вузлы`, вузлава`ты, вуса`ты, чарнаву`сы, вуса`ч, вучы`цца, наву`ка, навуча`льны, педвучы`лiшча, вушэ`й, вуша`мi, завушнi`цы, лапаву`хi, залатаву`ст i iнш.;
перад нацiскнымi прыстаўкамi у-, уз- (ус-): ву`праж, ву`згалаўе, ву`сцiлка, ву`сцiш, ву`сцiшна.
6. Устаўная лiтара в пiшацца ў сярэдзiне слоў:
перад нацiскным у: паву`к, цiву`н, караву`л, есаву`л, а таксама ў вытворных ад iх словах незалежна ад месца нацiску: павукi`, павуцi`нне, павучо`к; цiвуно`м; караву`льны; есаву`льскi;
перад у ва ўласных iмёнах i геаграфiчных назвах: Матэвуш, Навум, Навумаўка, Тадэвуш.
7. Прыстаўная лiтара в не пiшацца перад нацiскным пачатковым у:
у запазычаных словах: у`льтра, ультрафiяле`тавы, у`нтэр, у`нiкум, у`нiя, у`рна; але: ву`стрыца;
ва ўласных iмёнах i назвах: Ульяна, Ула, Умань, Уздзенскi раён, Узда, Урал, Узбекiстан, Украiна, Ушачы, Уэльс i iнш.
8. Прыстаўная лiтара г пiшацца ў займеннiках гэты, гэтакi, гэтулькi i ў прыслоўях гэтак, гэтаксама, дагэтуль, адгэтуль.
З прыстаўной лiтарай г пiшуцца выклiчнiкi: гэй, го, га.
§ 15. Нескладовае ў i у складовае
1. Нескладовае ў пiшацца згодна з беларускiм лiтаратурным вымаўленнем пасля галосных:
пры чаргаваннi [у] з [ў]:
у пачатку слова (калi гэта слова не пачынае сказ i перад iм няма знакаў прыпынку): на ўвесь дзень (ад усiх), моцны ўдар (ад удару), хацела ўзяць (хацеў узяць), сонца ўзiмку (месяц узiмку), крыкi "ўра" (крык "ура"), для ўнiята (з унiятам), ва ўнiверсiтэце (перад унiверсiтэтам), на ўзвей-вецер (сцяг узвiўся), ледзьве ўчуў (раптам учуў);
у сярэдзiне слова пасля галосных перад зычнымi: аўдыенцыя, саўна, фаўна, аўдыякасета, аўра, даўн, джоўль, каўчук, маўзер, маўр, паўза, раўнд; але: траур;
пры чаргаваннi [л] з [ў]: даў, мыў, казаў, змоўклi, воўк, шоўк, шчоўк, поўны, коўзкi, моўчкi, паўметра, боўтаць; але: палка, памылка, сеялка, Алдан, Алжыр, Албанiя, Волга, Валдай, Балгарыя;
пры чаргаваннi [в] з [ў]: лаўка (лава), крыўда (крывы), зноўку (новы), аўса (авёс), бацькаў (бацькавы), кроў (крывi), любоў (любовi), кароў (карова), гатоў (гатовы), аўчына, аўторак, каўбой, аўгур, Аўстрыя, Аўдоцця, Аўрора, Каўказ, Боўш, Роўда, аўгiевы стайнi; але: краiна В'етнам, рака Влтава, армiя В'етконга, змаганне за В'енцьян.
У канцы запазычаных слоў ненацiскное у не скарачаецца: фрау, Шоу, Ландау, Каратау, Дахау, Цемiртау, ток-шоу, ноу-хау.
2. Гук [у] пад нацiскам не чаргуецца з [ў]: да у`рны, Брэсцкая у`нiя, групоўка у`льтра, норма i у`зус, насiлi у`нты, чулася у`ханне, ау`л, бау`л, ау`каць, у выклiчнiках у (у, нягоднiкi!), ух (ух ты!), уй (уй, якi смешны!).
3. Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якiя заканчваюцца на -ум, -ус: прэзiдыум, кансiлiум, радыус, страус, соус i вытворных ад iх.
4. Гук [у] на пачатку ўласных iмён i назваў заўсёды перадаецца вялiкай лiтарай У складовае без надрадковага значка: ва Узбекiстан (для ўзбекаў), на Уральскiх гарах (на ўральскiх дарогах), на Украiне (за ўкраiнцаў), за Уладзiмiра, каля Уладзiслава, да Усяслава.
§ 16. Нескладовае й
1. Гук [i] пасля прыставак, якiя заканчваюцца на галосны, чаргуецца з [й] i перадаецца на пiсьме лiтарай й:
у словах з коранем iс-цi, iгр-аць, iм-я, iнач-ай на месцы ненацiскнога пачатковага каранёвага [i]: зайсцi, прыйсцi, прыйшоў, пайшоў, выйду, выйшаў, увайсцi, выйграць, зайграць, перайграць, выйгрыш, перайменаваць, найменне, займенны, займеннiк, пайменны, перайначыць, перайначванне;
у словах займаць, наймаць, пераймаць, перайманне, праймаць.
У астатнiх выпадках пачатковы каранёвы гук [i] захоўваецца пасля прыставак на галосны: заiскрыцца, заiкацца, заiнець, праiснаваць, заiнтрыгаваць, праiлюстраваць, праiнфармаваць, неiстотны, Прыiртышша, Заiшым'е, Заiлiйскi, праiранскi.
2. У словах, утвораных ад дзеясловаў iсцi, iграць пры дапамозе прыставак на зычны (аб-, ад-, над-, раз-, уз- i iнш.), [i] чаргуецца з [ы]: абышоў, узышоў, абысцi, надысцi, падысцi, разысцiся, падыграць, абыграць i iнш.
3. У сярэдзiне запазычаных слоў, у тым лiку ва ўласных назвах, лiтара й пiшацца толькi перад зычнымi: дызайн, Кландайк, Драйзер, Айнi, лайнер, камбайн.
Гукавое спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымi ў словах iншамоўнага паходжання перадаецца ётаванымi галоснымi, як i ў словах уласнабеларускiх:
на пачатку слова: Ёфе, Нью-Ёрк;
пасля галоснага ў сярэдзiне слова: маёр, маярат, маянэз, раён, Аюнскi;
пасля галоснага на канцы слова: фае, секвоя, Мая, Папая.
§ 17. Падоўжаныя i падвоеныя зычныя
1. На пiсьме падоўжаныя зычныя ж, з, дз, л, н, с, ц, ч, ш, якiя стаяць памiж галоснымi, абазначаюцца падвоеным напiсаннем адпаведных лiтар (падоўжанае дз на пiсьме перадаецца як ддз): замужжа, Залужжа, раздарожжа, ружжо, маззю, рыззё, суддзя, разводдзе, ладдзя, пападдзя, колле, вяселле, наваколле, карэнне, насенне, вараннё, двукоссе, калоссе, адкрыццё, дзесяццю, жыццё, забыццё, куцця, мыццё, пятнаццаццю, пяццю, пяццюдзесяццю, свацця, суквецце, ламачча, ноччу, Уручча, зацiшша, узвышша, мышшу.
2. У запазычаных словах, у тым лiку ва ўласных iмёнах i назвах, i вытворных ад iх словах падвоеныя лiтары звычайна не пiшуцца: граматыка, група, калектыў, калекцыя, сума, карэспандэнт, каса, касiр, тэрыторыя, пiца, самiт; Ала, Васа, Генадзь, Iна, Нона, Iпалiт, Кiрыл, Адэса, Калькута, Марока, Нiца; але: бонна, донна, манна, панна, ванна, мадонна, саванна; Ганна, Жанна, Сюзанна, Мекка i iнш. Напiсанне такiх слоў вызначаецца па слоўнiку.
3. Ва ўласных iмёнах i назвах падоўжанае вымаўленне зычных адлюстроўваецца на пiсьме: Аўгiння, Аксiння, Анiсся, Аўдоцця, Наталля, Таццяна, Усцiння, Фядосся, Траццякоўка; Краснаполле, Залессе, Закарпацце i iнш.; але: Iлья, Емяльян, Касьян, Ульян, Ульяна, Юльян, Юльяна, Традзьякоўскi i вытворныя ад iх: Iльiн, Iльiч, Iльiнскi, Iльiчоўка, Ульянаў, Ульянаўск, ульянаўскi i iнш.
Глава 3
ПРАВАПIС МЯККАГА ЗНАКА I АПОСТРАФА
§ 18. Змякчальны мяккi знак
1. Мяккi знак пiшацца пасля зычных з, л, н, с, ц (з мяккага т), дз (з мяккага д):
для абазначэння на пiсьме мяккасцi зычнага на канцы слова: мядзведзь, дзень, соль, вось, чытаць, пiсаць, стань, кiнь, лезь, шэсць, дзесяць, штось, дзесь, кудысь, чагось, вiшань, кухань, соцень, песень;
для абазначэння на пiсьме мяккасцi зычнага перад цвёрдым зычным: дзядзька, бацька, касьба, барацьба, пiсьмо, Вязьма, Кузьма, восьмы, процьма, дзьмухавец;
для абазначэння на пiсьме мяккасцi зычнага перад наступным мяккiм зычным тады, калi пры змене формы таго ж слова (або пры замене яго другiм словам таго ж кораня) гэты мяккi зычны становiцца цвёрдым, а папярэднi зычны захоўвае сваю мяккасць: барацьбе, барацьбiт (барацьба), пiсьменнiк (пiсьмо), васьмi, васьмю (восьмы), цьмяны (цьма). Калi пры змене формы таго ж слова (або пры замене яго другiм словам таго ж кораня) мяккасць зычных не захоўваецца, то мяккасць зычнага перад наступным мяккiм зычным на пiсьме мяккiм знакам не абазначаецца: дзве - два, шэсць - шосты, звiнець - звон.
2. Мяккi знак пiшацца для абазначэння мяккасцi зычных у дзеясловах загаднага ладу:
перад канчаткам першай асобы множнага лiку -ма: кiньма, сядзьма, станьма;
перад канчаткам другой асобы множнага лiку -це: будзьце, кiньце, сядзьце, станьце, намыльце;
перад зваротнай часцiцай -ся: кiнься, звесься.
3. Мяккi знак пiшацца для абазначэння мяккасцi зычных у назоўнiках перад канчаткам творнага склону множнага лiку -мi: коньмi, людзьмi, грудзьмi, дзецьмi.
4. Мяккi знак пiшацца:
у складаных лiчэбнiках: пяцьдзясят, шэсцьдзясят, пяцьсот, шэсцьсот, дзевяцьсот;
у часцiцы -сьцi, якая ўваходзiць у склад слова: штосьцi, чагосьцi, кудысьцi, дзесьцi, чамусьцi, якiсьцi;
у слове ледзьве.
5. Мяккi знак пiшацца для абазначэння на пiсьме мяккасцi [л] перад зычнымi: пальцы, кольцы, вiдэльцы, сальца, вальцы, колькi, толькi, гульнi, вельмi, Альф'еры, бразiльскi (Бразiлiя), венесуэльскi (Венесуэла), уральскi (Урал), лепельскi (Лепель), лiльскi (Лiль), Мангальф'е.
6. Мяккi знак пiшацца для абазначэння на пiсьме мяккасцi [н]:
перад суфiксам -к-, а таксама перад суфiксам -чык- (калi слова без суфiкса -чык- заканчваецца мяккiм знакам): песенька, вiшанька, нянька (i няньчыць); каменьчык (камень), праменьчык (прамень), карэньчык (корань), агеньчык (агонь);
перад суфiксам -ск- у прыметнiках, утвораных ад назваў месяцаў, якiя заканчваюцца мяккiм [н'], i назоўнiка восень: студзеньскi, чэрвеньскi, лiпеньскi, снежаньскi, восеньскi, а таксама ў суадносных уласных назвах: Чэрвеньскi раён, Лiпеньская школа;
у суфiксе -еньк- (-эньк-, -аньк-): маленькi, даражэнькi, прыгожанькi.
7. Мяккi знак не пiшацца:
пасля шыпячых (ж, дж, ч, ш), р, ц (не з т мяккага) i д, т, а таксама пасля губных б, в, м, п, ф: дождж, ноч, мыш, цар, купец, голуб, п'едэстал, сям'я, В'етнам, верф;
пасля з, с, ц, дз перад мяккiмi зычнымi, калi пры змене формы таго ж слова (або пры замене яго другiм словам таго ж кораня) нельга паставiць гэтыя з, с, ц, дз перад цвёрдым зычным: песня - песнi - песнямi, звер - зверам - звяроў, свет - свяцiць - асвятленне, дзверы - дзвярэй, чацвер - чацвяргом, чацвёрты - чацвярцiна - чацверыком, цвёрды - сцвярджаць; схiлiцца, скiнуць, ёсць, Дзвiна, Дзмiтрый;
пры падаўжэннi зычных: насенне, ралля, галлё, калоссе, а таксама падваеннi: ззяць;
у прыметнiках з суфiксам -ск-, утвораных ад назоўнiкаў на -нь: конскi (конь), астраханскi (Астрахань), любанскi (Любань), плзенскi (Плзень), чань-чунскi (Чань-Чунь), цянь-шанскi (Цянь-Шань).
§ 19. Раздзяляльны мяккi знак i апостраф
1. Раздзяляльны мяккi знак пiшацца пасля зычных л, с, ц (з мяккага т), дз i непрыставачных н i з перад е, ё, i, ю, я ў словах iншамоўнага паходжання: вальера, рэльеф, калье, мiльён, медальён, павiльён, бiльярд, дасье, канферансье, манпансье, пасьянс, парцье, парцьера, ранцье, Фацьян, Тэнардзье, Дзьюi, мадзьяры, кастаньеты, Тэньер, каньён, Тасiньi, Авiньi, Сеньi, Нью-Ёрк, каньяк, Карбюзье, Лавуазье, разьянскi.
2. Ва ўласных iмёнах i назвах, утвораных ад iмён на -iй (-ый), пасля зычных л, с, ц, дз, н, з перад суфiксальным -еў- (-ев-) пiшацца мяккi знак: Васiльеў, Васiльевiч, Васiльеўка, Васiльеўскi востраў, Арсеньеў, Арсеньевiч, Афанасьевiч, Кандрацьеў, Кандрацьевiч, Аркадзьеў, Аркадзьевiч.
3. Пасля г, к, х i збегу зычных, акрамя нц, перад суфiксальным -еў- (-ев-) пiшацца i (ы): Георгiеў, Георгiевiч, Яўцiхiеў, Яўцiхiевiч, Iраклiевiч, Яўлампiевiч, Ануфрыеў, Ануфрыевiч, Ануфрыеўка, Дзмiтрыеў, Дзмiтрыевiч; але: Вiкенцьеў, Вiкенцьевiч, Лаўрэнцьеў, Лаўрэнцьевiч, Клiменцьевiч i iнш.
4. Апостраф пiшацца пры асобным вымаўленнi зычных з наступным галосным:
пасля прыставак, якiя заканчваюцца на зычную, перад е, ё, ю, я i нацiскным i: ад'е`зд, аб'ём, аб'я`ва, аб'ядна`цца, пад'ёмны, раз'ю`шыцца, мiж'я`русны, аб'i`нець, уз'ядна`нне, ад'юта`нт, iн'е`кцыя, кан'юнкту`ра;
у сярэдзiне слова пасля губных б, в, м, п, ф, заднеязычных г, к, х, зубных д, т i дрыжачага р перад лiтарамi е, ё, i, ю, я: б'ецца, вераб'i, В'етнам, iнтэрв'ю, сям'я, Дзям'ян, Камп'ен, куп'ё, куп'iсты, п'юць, саф'ян, Пракоф'еў, Пракоф'евiч, Мантэг'ю, Лук'ян, Х'юстан, Аж'е, Ч'япа, Буш'е, Д'еп, бар'ер, надвор'е, Грыгор'еў, Юр'еў, Мар'iна Горка;
у складаных словах з першай часткай двух-, трох-, чатырох-, шмат- перад лiтарамi е, ё, ю, я: двух'ярусны, трох'ярусны, шмат'ядзерны, шмат'ёмiсты.
5. Апостраф не пiшацца:
пасля ў (у нескладовага) перад лiтарамi е, ё, i, ю, я: абаўецца, саўюць, салаўi;
у складаных i складанаскарочаных словах на мяжы састаўных частак, у тым лiку калi iх часткi пiшуцца праз злучок: цэхячэйка, дзяржюрвыдавецтва, трэд-юнiёны.
Глава 4
ПРАВАПIС АБРЭВIЯТУР
§ 20. Правапiс абрэвiятур
1. У абрэвiятурах скарочаныя часткi пiшуцца так, як у адпаведных поўных словах: гарсавет (гарадскi), прафсаюз (прафесiйны), дзяржцырк (дзяржаўны), прамкамбiнат (прамысловы), галоўурач (галоўны), генплан (генеральны), Еўрасаюз (еўрапейскi), заапарк (заалагiчны), музвучылiшча (музычнае), Белдзяржпраект (беларускi, дзяржаўны), Беллiтфонд (беларускi, лiтаратурны), райбудкантора (раённая, будаўнiчая), педфак (педагагiчны факультэт), камбат (камандзiр батальёна), ваенкамат (ваенны камiсарыят), эсмiнец (эскадраны мiнаносец), прафкам (прафсаюзны камiтэт), ваенкам (ваенны камiсар), гарвыканкам (гарадскi выканаўчы камiтэт), член-кар. (член-карэспандэнт), лясгас (лясная гаспадарка), рыбгас (рыбная гаспадарка), iнтэрпал (iнтэрнацыянальная палiцыя), лiнкар (лiнейны карабель).
2. Лiтарныя, гукавыя абрэвiятуры i абрэвiятуры змешанага тыпу звычайна пiшуцца вялiкiмi лiтарамi без кропак, злучкоў i апострафаў: БДУ (Беларускi дзяржаўны ўнiверсiтэт), ВНУ (вышэйшая навучальная ўстанова), ЗША (Злучаныя Штаты Амерыкi), РВУ (рэдакцыйна-выдавецкая ўстанова), УА (установа адукацыi), ЖЭС (жыллёва-эксплуатацыйная служба), СНД (Садружнасць Незалежных Дзяржаў), НАН Беларусi (Нацыянальная акадэмiя навук Беларусi), ЗАТ (закрытае акцыянернае таварыства), СМI (сродкi масавай iнфармацыi), МАЗ (Мiнскi аўтамабiльны завод), МТЗ (Мiнскi трактарны завод), ЦУМ (цэнтральны ўнiверсальны магазiн), УП (унiтарнае прадпрыемства), ГА (грамадскае аб'яднанне), ТАА (таварыства з абмежаванай адказнасцю), ААН (Арганiзацыя Аб'яднаных Нацый).
Калi да абрэвiятуры дадаецца лiчба, то яна пiшацца праз злучок: ВАЗ-21, МАЗ-200, МТЗ-82.
Калi абрэвiятура скланяецца, канчаткi пiшуцца разам малымi лiтарамi: у нашым ЖЭСе, працаваў на МАЗе, рамонт ЦУМа, дысертацыя ў ВАКу.
Дапускаецца напiсанне малымi лiтарамi агульнавядомых абрэвiятур, калi слова ўспрымаецца як простае: схадзiў у жэс i iнш.
Малыя лiтары могуць уваходзiць у камбiнаваныя абрэвiятуры: ЛiМ, БелТА, УП "Белкнiга", БелНДВI (Беларускi навукова-даследчы ветэрынарны iнстытут).
3. Напiсанне няўласнабеларускiх (запазычаных) абрэвiятур вызначаецца па слоўнiку; поўны сэнсавы беларускi адпаведнiк перадае значэнне такiх запазычанняў, а не расшыфроўвае iх: заўгас (загадчык гаспадарчай часткi), завуч (намеснiк дырэктара па вучэбнай рабоце), спецназ (атрад спецыяльнага прызначэння), АСУ (аўтаматызаваная сiстэма кiравання), ЮНЕСКА (Камiсiя Арганiзацыi Аб'яднаных Нацый па пытаннях адукацыi, навукi i культуры).
4. У некаторых абрэвiятурах напiсанне можа не адлюстроўваць натуральнае вымаўленне: ТЮГ - Тэатр юнага гледача (вымаўляецца [ц'ух]), РIВШ - дзяржаўная ўстанова адукацыi "Рэспублiканскi iнстытут вышэйшай школы" (вымаўляецца [рыўш]).
5. Лiтарныя абрэвiятуры не трэба блытаць з умоўнымi графiчнымi скарачэннямi, якiя ўжываюцца на пiсьме, але заўсёды чытаюцца поўнасцю.
Скарачэнне слоў рэгламентуецца наступнымi правiламi:
нельга скарачаць на галосную лiтару, на ь, на й i на ў;
пры спалучэннi дзвюх аднолькавых зычных скарачэнне робiцца пасля першай зычнай: насен. фонд;
пры збегу дзвюх або некалькiх зычных скарачэнне робiцца на апошнюю зычную: народн. творчасць;
калi iмя або iмя па бацьку пачынаецца з дыграфа Дз, то iнiцыялам выступае толькi лiтара Д: Дзмiтрый Дзмiтрыевiч - Д.Д.
Пры графiчных скарачэннях ставiцца кропка i захоўваюцца тыя ж знакi i пачатковыя лiтары, якiя ўласцiвы поўнаму напiсанню: В.-Д. к. (Волга-Данскi канал), с.-д. партыя (сацыял-дэмакратычная партыя), чл.-кар. (член-карэспандэнт).
6. Стандартныя скарочаныя абазначэннi метрычных мер пiшуцца без кропак: га (гектар), см (сантыметр), кг (кiлаграм), км (кiламетр) i iнш.
Нiжэй прыводзяцца агульнапрынятыя скарачэннi, якiя не патрабуюць спецыяльнага тлумачэння.
Напрыклад:
акад. - акадэмiк;
б. - былы;
бухг. - бухгалтэрыя;
в. - вёска;
в.а. - выконваючы абавязкi;
в-аў - востраў;
вобл. - вобласць;
воз. - возера;
г. - год;
г. - горад;
гг. - гады;
г.зн. - гэта значыць;
гл. - глядзi;
гр. - грамадзянiн;
дац. - дацэнт;
заг. - загадчык;
зб. - зборнiк;
i г.д. - i гэтак далей;
i да т.п. - i да таго падобнае;
i iнш. - i iншае;
i пад. - i падобнае;
нам. - намеснiк;
напр. - напрыклад;
н.ст. - новы стыль;
н.э. - наша эра;
параўн. - параўнай;
п-аў - паўвостраў;
праф. - прафесар;
р. - рака;
р-н - раён;
руб. - рубель;
с. - старонка;
с.-г. - сельскагаспадарчы;
сс. - старонкi;
с/с - сельскi савет;
ст. - стагоддзе;
стст. - стагоддзi;
ст.ст. - стары стыль;
т. - том;
тав. - таварыш;
т-ва - таварыства;
т.зв. - так званы;
тт. - тамы.
Глава 5
ПРАВАПIС НЕКАТОРЫХ МАРФЕМ
§ 21. Аднамарфемныя прыназоўнiкi
1. Прыназоўнiкi аб, над, пад, перад пры спалучэннi з формамi асабовага займеннiка я, што пачынаюцца збегам зычных, пiшуцца з дадатковым а: аба мне, нада мной, перада мной. Прыназоўнiк з замяняецца ў падобных выпадках на са: са мной; але: з мяне. Прыназоўнiк у набывае форму ва ў спалучэннях са словамi з пачатковым у: ва ўнiверсiтэце, ва ўрачыстасцях, ва ўрочышчы.
2. Варыянт са прыназоўнiка з згодна з вымаўленнем пiшацца перад збегам зычных, калi першы з iх - шыпячы або свiсцячы: са школы, са шкiперам, са сваякамi, са смеху, са зброяй, са старых часоў, са сваiмi сябрамi, са звонам, са здымка, велiчынёй са шрацiну, са знiчкай; але: з братам, з праўдай, з пляча, з грукатам, з цвiком, адно з двух.
§ 22. Прыстаўкi
1. Да прыставак аб-, ад-, над-, пад-, раз- (рас-), с- (з-), уз- (ус-) пры спалучэннi з марфемамi, якiя пачынаюцца збегам зычных, далучаецца дадатковае а: абарваць (абрываць), абагнаць (абганяць), адаспаць (адсыпацца), адапхнуць (адпiхваць), сабраць (збяру), сарваць (зрываць), надагнуць (надгiнаць), падаспець, сатлелы, абамлець. Дапускаецца напiсанне ўстаўнога а для раздзялення двух губных гукаў: абабягаць, абаперцiся.
2. Прыстаўка су- пiшацца:
у назоўнiках, дзе су- выдзяляецца толькi гiстарычна: сусед, сувой, сувязь, супын, супынак, сутаргi, сумятня, супастат, супоня, суткi, сутокi, суцяга, сумёт, сустаў;
у новых утварэннях, калi ёсць слова i без су-: суграмадзянiн, супалiмер, сукрэдытор, сукiраўнiк, супастаўшчык, сучлен, суапякун, супрацоўнiк, суродзiч, сунаймальнiк, суспадчыннiк, суадказчык, сузабудоўшчык, сувыканаўца i iнш.;
у словах, якiя без су- не ўжываюцца: суквецце, сузор'е, суладдзе, сугучча, суглiнак, супесак, сукравiца, сузiральнiк, сумежжа.
3. Прыстаўка су- пiшацца:
у дзеясловах: суадносiць, супадпарадкоўваць, сумяшчаць, суiснаваць, сустракаць, сутыкацца, супярэчыць, супастаўляць, супадаць;
у прыметнiках: сумежны, сукупны, суладны, сугучны, сучасны, сувымяральны, супольны, сумесны, суцэльны;
у прыслоўях: су`праць (супро`ць).
4. Прыстаўка су- захоўваецца ў лексемах, словаўтваральна звязаных са словамi, што маюць прыстаўку су-: сутачны (суткi), суцяжнiчаць (суцяга), сурэдактарстваваць (сурэдактар), суапякунства (суапякун), сузiранне (сузiраць), сумяшчальнiк (сумяшчаць), сустрэчны (сустрэча), супярэчлiвасць (супярэчлiвы), сумежнасць (сумежны), супольнасць (супольны), сумесна (сумесны), насуперак (супраць) i iнш.
5. Прыстаўка са- пiшацца:
у некаторых назоўнiках, дзе прыстаўка выдзяляецца толькi гiстарычна: сасуд, савет, сабор, саюз, саслоўе;
у запазычаннях i кальках (пераважна з рускай мовы): саiскальнiк, сакурснiк, садружнасць, сатрапезнiк, сачыненне, састаў, саслужывец i iнш.
6. Прыстаўка са- захоўваецца:
у лексемах, словаўтваральна звязаных са словамi з прыстаўкай са-: саўдзел (саўдзельнiк), саслоўны (саслоўе), састыкоўванне (састыкаваць), састаўляць (састаў), сашчэпка (сашчапiць), сапраўды (сапраўдны) i iнш.;
у дзеясловах, калi са- з'яўляецца варыянтам с- (перад збегам зычных): садраць (здзяру), сагнаць (зганю), саскочыць, сажмурыць, сасмажыць, саслабець, сасватаць, састроiць, сашмаргнуць, сашпiлiць, саштурхнуць, сасмягнуць, сагнуць, саграшыць, сашчыкнуць, сашчапiць i iнш.;
у прыметнiку сапраўдны i вытворных ад яго.
Напiсанне прыставак су- i са- ў iншых выпадках вызначаецца па слоўнiку.
7. Калi апошняя зычная лiтара прыстаўкi i першая лiтара кораня супадаюць, то пiшуцца абедзве лiтары: аддача, аддалены, Наддзвiнне, наддаць, бяззорны, ззаду, ззелянелы, ссадзiць, ссiвелы, бессардэчны, паддопытны, рассыпаць, раззлавацца, рассаднiк (тое, што з'яўляецца крынiцай чаго-небудзь), уссаджваць, контрразведка, звышштатны, транссiбiрскi.
Словы-тэрмiны iншамоўнага паходжання часткова падпарадкоўваюцца гэтаму ж правiлу (асаблiва тады, калi ёсць словы i без прыстаўкi, а прыстаўка далучаецца i да iншых каранёў): сюррэалiзм, аддукцыя (рэалiзм, iндукцыя).
У некаторых выпадках, калi слова ўспрымаецца як невытворнае ў беларускай мове, лiтары не падвойваюцца: iнавацыя, iрыгацыя, iрэальны, iмiграцыя, акамадацыя, карэляцыя, аперцэпцыя, дысiдэнт, iмартэль, анiгiляцыя, iнервацыя, акорд, карэспандэнт. Напiсанне такiх слоў-тэрмiнаў вызначаецца па слоўнiку.
У словах расол, расольнiк, расада, расаднiк (месца, скрынка для вырошчвання расады) адбылося сцяжэнне гукаў, i таму яны пiшуцца з адной лiтарай с.
8. Да прыставак на з- адносяцца: з-, iз-, уз-, раз-, без-, небез-, абез-, праз-, цераз-, а таксама дыз- i дэз-. У пэўных пазiцыях лiтара з замяняецца лiтарай с.
У прыстаўках з-, iз-, уз-, раз-, без-, небез-, абез-, праз-, цераз- лiтара з пiшацца перад звонкiмi, санорнымi зычнымi i ётаванымi галоснымi (перад апострафам): збiць, здаць, знесцi, iзноў, узняць, узбiцца, розгалас, бязмежны, небеззаганны, небязгрэшны, абезгалосець, абязгрошыць, празмерны, цераззернiца; раз'есцi, раз'езд, абяз'ёдаваны, з'iнець, раз'юшаны, без'языкi, бяз'ядзерны, з'ялчэць, з'явiшча, уз'юрыцца. У слове разявiць i вытворных ад яго, а таксама ў словах узлаваць i ўзлавацца адбылося сцяжэнне [з] - прыстаўкi i [з] - кораня.
У гэтых жа прыстаўках замест лiтары з пiшацца лiтара с перад глухiмi зычнымi: скiнуць, схапiць, iспыты, усхваляць, раскiдаць, роспiс, беспадстаўны, небескарысны, абяскровiць, абясшкодзiць, цераспалосiца, росшукi, росчырк.
Калi корань слова пачынаецца з галосных а, у, э або ненацiскнога i, якое пераходзiць у ы, замест прыстаўкi з- пiшацца прыстаўка с-: сарганiзаваць, сумысна, сэканомiць, сыграць; але: зымправiзаваць, зыначыць.
9. У словах, утвораных ад дзеясловаў iсцi, хадзiць, прыстаўкi на з- пiшуцца ў залежнасцi ад лексiчнага значэння: зысцi - сысцi, зысцiся - сысцiся, зыходзiць - сыходзiць, зыходзячы - сыходзячы, зыходны - сходны, сыходны, зыход - сход.
10. У прыстаўцы дыз- перад галоснымi (у тым лiку ётаванымi) пiшацца з, а перад зычнымi - с: дызасацыяцыя, дызартрыя, дыз'юнкцыя, дысгармонiя, дыспрапорцыя, дысквалiфiкаваць, дысфункцыя, дыскрэдытаваць, дыскамфорт.
11. Прыстаўка дэз- пiшацца нязменна: дэзактывацыя, дэзарыентацыя, дэзынфекцыя, дэзынтэграцыя, дэзурбанiзацыя.
12. Спалучэннi лiтар сч, сш, сшч, зж, здж на стыку прыстаўкi i кораня перадаюцца нязменна: расчахляць, расчэсваць, расчынiць, счысцiць, счапiць, счэп, усчаць, счакацца, бесчалавечны, бясчулы, расчапiць (раз'яднаць), усчапiць (павесiць); расшыць, расшырэнне, сшытак, сшарэлы, расшумецца, расшпiлены, бясшкодны, бясшлюбны; расшчапiць (раскалоць), расшчапленне (расколванне), расшчэп (раскол) (не блытаць счапiць i шчапаць), расшчамiць (разняць), расшчодрыцца, расшчоўкацца; зжыцца, разжаць, разжалiць, разжанiць, разжыва, безжурботна, безжыццёвы; зджалiць.
Выключэннi: рашчынiць (паставiць цеста), ушчуваць, нiшчымны, а таксама вытворныя ад iх: рошчына, ушчуванне, ушчунак, нiшчымнiца.
13. Пры спалучэннi прыставак (аб-, ад-, над-, пад-, раз-, з- (с-), уз-, спад-, перад-, дэз-, суб-) са словамi, што пачынаюцца з i, у адпаведнасцi з вымаўленнем замест i пiшацца ы: абыграць, абынтэлiгенцiцца, зымправiзаваць, зыначаны, зысцi, сысцi, адыграць, адыменны, адыходзiць, сыграцца, сышчык, узыход, спадылба, спадыспаду, перадынфарктны, падынтэграваць, разысцiся, перадымперскi, перадыспытны, субынспектар, дэзынтэгратар, дэзынфармацыя, дэзынфiцыраваць.
Пасля прэфiксоiдаў (звыш-, мiж-, пан-, супер-, транс-, контр-) i захоўваецца: звышiмклiвы, звышiндустрыяльны, звышiнфляцыя, мiжiрыгацыйны, мiжiнстытуцкi, панiсламiзм, контрiдэя, контрiгра, суперiнтэлект, трансiндыйскi.
У складанаскарочаных словах, першая частка якiх заканчваецца на цвёрды зычны, пачатковае i другога слова пiшацца нязменна: педiнстытут, дзяржiнспектар, палiтiнфармацыя, санiнструктар, цяжiндустрыя, медiнструменты, спецiнструктаж, гарiнспекцыя, гасiнвентар.
Прэфiксоiд экс- пiшацца праз злучок, i i не пераходзiць у ы: экс-iнжынер, экс-iмператар.
Некаторыя словы з коранем -ход- маюць варыянтныя формы: адыходлiвы - адходлiвы, адыходнае - адходнае, адыходы - адходы, адыходнiк - адходнiк.
§ 23. Суфiксы
1. Пераважная большасць запазычаных дзеясловаў ужываецца з суфiксам -ава- (-ява-): дэградаваць, фальсiфiкаваць, арыентаваць, прагназаваць, балансаваць, цытаваць, аналiзаваць, iранiзаваць, культываваць, кантактаваць, планаваць, групаваць, нацыяналiзаваць, прыватызаваць, дэклараваць, лiквiдаваць, аклiматызаваць, перафразаваць, квалiфiкаваць, iнфармаваць, урбанiзаваць, каталiзаваць, функцыянаваць, ваенiзаваць, кантраляваць, тыпiзаваць, паразiтаваць, фiнансаваць, тыражаваць, iгнараваць, рэагаваць, кансультаваць, прафiляваць, ангажаваць, нерваваць, абстрагаваць, iмпартаваць, дэбатаваць, дэбютаваць, iнспектаваць, экспартаваць, рэканструяваць, дыскутаваць, правакаваць, фiнiшаваць.
2. Дзеяслоўны суфiкс -iрава- (-ырава-) ужываецца:
калi без гэтага суфiкса ўзнiкае аманiмiя дзеясловаў з дзеясловамi з суфiксам -ава- (-ява-): буксiраваць - буксаваць, парадзiраваць - парадаваць, вiзiраваць - вiзаваць, будзiраваць - будаваць, газiраваць - газаваць, камандзiраваць - камандаваць, пазiраваць - пазаваць, пасiраваць - пасаваць, тушыраваць - тушаваць, парыраваць - параваць, панiраваць - панаваць, фармiраваць - фармаваць, апанiраваць - апанаваць;
калi дзеяслоў без -iр- (-ыр-) губляе сваю фармальную i семантычную акрэсленасць: шакiраваць, бiсiраваць, бравiраваць, гарманiраваць, драпiраваць, лабiраваць, грасiраваць, курыраваць, лавiраваць, дэкарыраваць, сервiраваць, фантазiраваць, лакiраваць, штудзiраваць, мусiраваць, татуiраваць i iнш.;
калi дзеяслоў мае вузкатэрмiналагiчнае значэнне: манцiраваць, пасiвiраваць, аксiдзiраваць, зандзiраваць, дэкацiраваць, сталiраваць, дэмпфiраваць, юзiраваць, юсцiраваць, парафiраваць, дыфундзiраваць.
У некаторых выпадках паралельна ўжываюцца дзве формы: дэмаскiраваць - дэмаскаваць, акупiраваць - акупаваць, курсiраваць - курсаваць, калькiраваць - калькаваць, базiраваць - базаваць.
3. Суфiкс -ава- (-ява-) пiшацца ў неазначальнай форме i формах прошлага часу тых дзеясловаў, якiя ў першай асобе адзiночнага лiку губляюць гэты суфiкс i заканчваюцца на -ую (-юю): галасую - галасаваць, галасаваў, галасавала, галасавалi, начую - начаваць, чаргую - чаргаваць, малюю - маляваць, камандую - камандаваць, пакутую - пакутаваць, даследую - даследаваць, будую - будаваць, рэкамендую - рэкамендаваць, характарызую - характарызаваць.
4. Суфiкс -iва- (-ыва-) пiшацца ў неазначальнай форме i асабовых формах цяперашняга часу дзеяслова, а таксама ў формах прошлага часу незакончанага трывання пасля збегу зычных, апошнi з якiх л, р або н: падкрэслiваць, падкрэслiваю, падкрэслiваў, падкрэслiвалi; падтрымлiваць, адыгрываць, выветрываць, запэўнiваць, адрознiваць.
5. Суфiкс -ва- пiшацца ў астатнiх выпадках: выконваць, выконваю, выконваў, выконвалi; адказваць, вымешваць, адмерваць, заканчваць, загадваць, адорваць, разбэшчваць, падстрэльваць, раздумваць, заваёўваць, зацярушваць, дагульваць, размяркоўваць, забiнтоўваць, распiлоўваць.
У дзеясловах выйграваць i прайграваць пiшацца суфiкс -ава-.
6. Калi неазначальная форма дзеяслова закончанага трывання заканчваецца на -iць або -яць з папярэдняй галоснай, то ў незакончаным трываннi перад суфiксам -ва- пiшацца й: утаiць - утойваць, супакоiць - супакойваць, засвоiць - засвойваць, узброiць - узбройваць, напаiць - напойваць, склеiць - склейваць, абнадзеiць - абнадзейваць; засеяць - засейваць, абсмяяць - абсмейваць, запаяць - запайваць, настаяць - настойваць.
7. Суфiкс -ен- пiшацца ў дзеепрыметнiках, утвораных ад дзеясловаў на -iць, -цi: адчынены, выбелены, згублены, супакоены, споены, накормлены, куплены, спаганены, скрыўлены, запылены, дазволены, зроблены, пазнаёмлены, асiлены, заклеены, спалены, схiлены, разяўлены, прастрэлены; звезены, прынесены, растрэсены, заведзены, спрадзены, пакрадзены, аплецены, мецены.
8. Пры чаргаваннi ў аснове дзеяслова [с'] - [ш], [з'] - [ж], [ц'] - [ч], [дз'] - [дж] у дзеепрыметнiках пiшацца суфiкс -ан-: насiць - ношаны, уразiць - уражаны, запрасiць - запрошаны, круцiць - кручаны, апярэдзiць - апярэджаны.
9. Спалучэнне галоснай я дзеяслоўнай асновы з суфiксам дзеепрыметнiкаў -н- пiшацца ў тых дзеепрыметнiках, якiя ўтвораны ад дзеясловаў на -яць-: пасеяны, развеяны, змуляны, аблаяны, абстраляны, павыдумляны, абмяняны (ад абмяняць).
10. Суфiкс -ец- (-ац-) пiшацца ў назоўнiках мужчынскага роду. Пры змяненнi слова галосны выпадае: акраец, iндыец, разец, iсцец (родны склон iстца), плывец, мсцiвец, вясковец, кармiлец, удалец, баец, бельгiец, незнаёмец, канькабежац, аварац, запарожац.
11. Суфiкс -iц- (-ыц-) пiшацца ў назоўнiках жаночага роду i беглага галоснага не мае: ваколiца, патылiца, спадарожнiца, мсцiвiца, кармiлiца, рознiца, кiрылiца, кнiжыца.
12. Памяншальна-ласкальны суфiксальны комплекс -iчк- (-ычк-) пiшацца ў назоўнiках жаночага роду, якiя ўтварылiся ад слоў з фiналлю -iц- (-ыц-): лесвiчка, крынiчка, сунiчка, завушнiчка, запальнiчка, палiчка (ад палiца), сястрычка.
У астатнiх выпадках пiшацца памяншальна-ласкальны суфiксальны комплекс -ечк- (-ачк-): дзядзечка, бутэлечка, лялечка, цётачка, галовачка, булачка, палачка (ад палка), рэчачка, курачка (ад курка), качачка, божачка, вушачка, Сонечка, Волечка, Ванечка, Жэнечка, Сцёпачка, Наташачка, Ганначка.
13. Суфiкс -ак- (-ек-) пiшацца не пад нацiскам у назоўнiках, якiя ва ўскосных склонах губляюць суфiксальнае а цi е: сшытак - сшытка, пасынак - пасынка, каласочак - каласочка, дожджычак - дожджычку, прыцемак - прыцемку, аловак - алоўка, перашыек - перашыйка.
14. Суфiксы -iк- (-ык-), -нiк-, -чык- пiшуцца нязменна ва ўсiх формах слоў: конiк - конiка, столiк - столiка, хлопчык - хлопчыка, дожджык - дожджыку, вожык - вожыка, тэарэтык - тэарэтыка, спадарожнiк - спадарожнiка, пеўнiк - пеўнiка, дарадчык - дарадчыка.
15. Суфiкс -ень- (-ань-) ва ўскосных склонах у адных назоўнiках захоўвае галосны, у другiх яго губляе: вусень - вусеня, прамень - праменя; але: вучань - вучня, шчэбень - шчэбню, валасень - валасня. Часам дапускаюцца абедзве формы: кiпень - кiпеню i кiпню.
16. Суфiксы -чык- (-чыц-) i -шчык- (-шчыц-) ужываюцца пры ўтварэннi назоўнiкаў, якiя называюць людзей паводле заняткаў.
Суфiкс -чык- (-чыц-) пiшацца:
калi ўтваральная аснова заканчваецца на пярэднеязычныя д, т, з, с: аб'ездчык, дакладчык, дарадчыца, наладчык, ракетчык, пераплётчыца, лётчык, грузчык, возчык, рэзчык, перапiсчык, перапiсчыца (а таксама ў адпаведных прыметнiках: дарадчыцкi, перапiсчыцкi i iнш.);
калi ў канцы ўтваральнай асновы адбываецца чаргаванне [г] - [ж]: перабягаць - перабежчык, перабежчыца, перабежчыцкi, нябога - нябожчык, абцягваць - абцяжчыца.
Суфiкс -шчык- (-шчыц-) пiшацца:
калi аснова заканчваецца на санорныя р, л, м, н, й: зваршчык, наборшчыца, вугальшчык, мадэльшчык, прыбiральшчыца, атамшчык, паромшчык, бетоншчыца, згоншчык, мыйшчык, пайшчык, пайшчыца, забойшчык (а таксама ў адпаведных прыметнiках: наборшчыцкi, пайшчыцкi i iнш.);
пасля спалучэнняў тых жа санорных з наступнымi т, г утваральнай асновы: працэнт - працэнтшчыца, алiменты - алiментшчык, алiментшчыца, кобальт - кобальтшчык, цюбiнг - цюбiнгшчык;
калi ўтваральная аснова заканчваецца на губныя зычныя б, п, м, ф i ў (з в): рубшчык, гардэробшчыца, апалубшчык, падкопшчык, скупшчык, скупшчыца, паромшчык, лiтаграфшчык, бунтаўшчык, нарыхтоўшчык, палясоўшчык, забудоўшчык.
17. З дапамогай суфiксаў -чын- i -шчын- утвараюцца дзве семантычна розныя групы назоўнiкаў: назоўнiкi са значэннем пэўнай грамадскай з'явы i назоўнiкi са значэннем рэгiёна, абшару.
Суфiкс -чын- пiшацца пасля ўтваральных асноў, што заканчваюцца на д - т, з - с, ж - ш, дж - ч: складчына (склад-), спадчына (спад-), азiятчына (азiят-), салдатчына (салдат-), братчына (брат-), старасветчына (-свет-), казаччына (казак- / казач-), рэкрутчына (рэкрут-); Валагодчына (валагод-), Брэстчына (брэст-), Навагрудчына (навагруд-), Ноўгарадчына (ноўгарад-), Суражчына (сураж-), Добрушчына (добруш-), Нямеччына (нямец- / нямеч-), Турэччына (турэц- / турэч-), Дабружчына (дабруж-), Глушчына (Глуск: глух- / глуш-), Грэшчына (Грэск: грэс- / грэш-), Полаччына (Полацк: полат- / полац- / полач-), Случчына (Слуцк: слуц- / случ-).
Суфiкс -шчын- пiшацца пасля ўтваральных асноў, што заканчваюцца на губныя б, п, м, ф, в або санорныя н, р, л, й, а таксама ў (з в або л): скупшчына (скуп-), здзельшчына (здзель-), нелегальшчына (нелегаль-), партызаншчына (партызан-), мiнуўшчына (мiнул- / мiнуў-), суб'ектыўшчына (суб'ектыв- / суб'ектыў-), лiтаратуршчына (лiтаратур-), ваеншчына (ваен-), кампанейшчына (кампаней-), тарабаршчына (тарабар-), татаршчына (татар-), канцыляршчына (канцыляр-), папоўшчына (папов- / папоў-), хаваншчына (хаван-), мiтынгоўшчына (мiтынгов- / мiтынгоў-), цыганшчына (цыган-); Браслаўшчына (браслаў-), Гомельшчына (гомель-), Гуцульшчына (гуцуль-), Гродзеншчына (гродзен-), Смаленшчына (смален-), Мiншчына (мiн-), Бабруйшчына (бабруй-), Зэльвеншчына (зэльвен-), Магiлёўшчына (магiлёў-), Вiцебшчына (вiцеб-).
Суфiкс -шчын- пiшацца i тады, калi ўтваральная аснова заканчваецца на зычны з папярэднiм санорным: iнтэлiгентшчына (iнтэлiгент-), эмiгрантшчына (эмiгрант-), Самаркандшчына (самарканд-).
18. У прыметнiках i прыслоўях з ласкальным значэннем:
пасля мяккiх зычных незалежна ад месца нацiску пiшацца суфiкс -еньк-: круценькi, маленькi, цiхенька, паўнюсенька, утульненькi, нiзенькi, беленькi, борздзенькi, хуценька;
пасля цвёрдых зычных пад нацiскам пiшацца суфiкс -эньк-, а не пад нацiскам -аньк-: даражэ`нькi, старэ`нькi, харо`шанькi, све`жанькi, до`бранькi, гара`чанькi.
19. Падвоенае нн пiшацца ў суфiксальнай марфеме -энн- (-енн-) у прыметнiках з павелiчальным значэннем (страшэнны, здаравенны, таўсценны, худзенны, высачэнны), у прыметнiках з якасна-адносным значэннем (дратвенны, брытвенны, дарэформенны, абедзенны, свяшчэнны, вогненны).
20. Падвоенае нн пiшацца на стыку ўтваральнай асновы i суфiкса памiж галоснымi:
калi ўтваральная аснова заканчваецца на н, а суфiкс пачынаецца з гэтай жа лiтары: дзённiк, iмянiннiк, сяннiк, малiннiк, выгнаннiк, дзяннiца, абраннiца, падаконнiк, коннiк, конны, сасоннiк, карцiнны, дывiзiённы, гартанны, глыбiнны, вiнны, летуценны, паддонны, ваенны, вясеннi, няспынны, бяссонны, айчынны, бязвiнны, незаменны, прасцiнны, дрэнны, дабрачынны, параённы;
калi аснова слова заканчваецца на нн, а суфiкс пачынаецца зычным н: ванны (набор), манныя (крупы);
у прыметнiках, утвораных ад назоўнiкаў на -мя: iменны, iмянны, пайменны, племянны, страмянны, цемянны.
Выключэнне: палымяны.
21. Суфiксы -ск- i -ств- пiшуцца:
калi ўтваральная аснова заканчваецца на с, то на пiсьме спалучэнне сс перадаецца адной лiтарай: матроскi, рускi, беларускi, хакаскi, папуаскi, тунгускi, лаоскi, гандураскi, уэльскi, адэскi, арзамаскi, вiльнюскi, чавускi, копыскi, палескi, залескi, прускi, тбiлiскi, кутаiскi, тунiскi, эскiмоскi, iндускi, пелапанескi;
калi ўтваральная аснова заканчваецца на д, з, то спалучэнне iх з суфiксальным с падаецца як дс, зс: горад - гарадскi, люд - людскi, грамада - грамадства, сусед - суседскi, параход - параходства, бяда - бедства, Бесядзь - бесядскi; француз - французскi, Каўказ - каўказскi, Сiлезiя - сiлезскi;
у словах, вытворных ад асноў славянскага паходжання на к, спалучэнне к з суфiксальным с на пiсьме перадаецца як ц: ляснiцтва, мастацтва, сваяцтва, спаборнiцтва, гарняцкi, казацкi, крыжацкi, сакавiцкi, асветнiцкi, наглядальнiцкi, славацкi, гарадоцкi, беластоцкi, уладзiвастоцкi, чашнiцкi;
у словах, утвораных ад асноў на к неславянскага паходжання, на пiсьме захоўваецца спалучэнне кс: арынокскi, нью-ёркскi, бангкокскi, бузулукскi, цюркскi, каракскi, каракалпакскi, квебекскi, таджыкскi, узбекскi;
у прыметнiках, утвораных ад геаграфiчных назваў на -ка, -кi, зычны к (калi перад iм ёсць iншы зычны) у канцы слова перад суфiксам -ск- знiкае: крупскi (Крупкi), дудзiнскi (Дудзiнка), церахоўскi (Церахоўка), ямайскi (Ямайка), вяцкi (Вятка); але: касабланкскi;
калi ўтваральны назоўнiк заканчваецца на лiтары -ск, то суфiкс -ск- злiваецца з iмi: Пiнск - пiнскi, Глуск - глускi, Новасiбiрск - новасiбiрскi, Дамаск - дамаскi, этруск - этрускi; але: баск - баскскi;
калi ўтваральная аснова слова заканчваецца на т, ц, ч, а суфiкс пачынаецца зычным с, то спалучэннi тс, цс, чс на пiсьме перадаюцца праз ц згодна з вымаўленнем: агенцтва, балцкi, брацкi, адвакацкi, салдацкi, лабаранцкi, парламенцкi, брэсцкi, бейруцкi, па-фармалiсцку, па-iнтэлiгенцку, выдавецтва, кравецкi, iвянецкi, прыпяцкi, суэцкi, па-спажывецку, па-купецку, ткацкi, баранавiцкi, парыцкi, грэцкi (арэх), скрыпацкi, чытацкi, па-дзявоцку;
калi ўтваральная аснова слова заканчваецца на ж, ш, х (у тым лiку i пры чаргаваннi [г] - [ж], [х] - [ш]), а суфiкс пачынаецца зычным с, то спалучэннi жс, шс у агульных назвах перадаюцца толькi адным с: таварыш - таварыства, харошы - хараство, мног / множ - мноства, убог / убож - убоства, бог / бож - боскi, птах / пташ - птаства, наш - наскi, а таксама княжыць - княства. У некаторых выпадках напiсанне такiх слоў вызначаецца па слоўнiку, чаргаванне [г] - [ж], [х] - [ш] адсутнiчае: Буг - бугскi, Гаага - гаагскi, Катанга - катангскi, казах - казахскi, Цюрых - цюрыхскi, Карабах - карабахскi, фелах - фелахскi, шах - шахскi, нiўх - нiўхскi, Пецярбург - пецярбургскi;
у прыметнiках, утвораных ад уласных назваў i назваў народаў, спалучэннi жс, шс перадаюцца нязменна: Нясвiж - нясвiжскi, Сураж - суражскi, Парыж - парыжскi, Балхаш - балхашскi, латыш - латышскi, чуваш - чувашскi, Волг / Волж - волжскi, чэх / чэш - чэшскi, Праг / Праж - пражскi, вараг / вараж - варажскi.
22. Падвоенае цц пiшацца:
у iнфiнiтыве зваротных дзеясловаў: змагацца, брацца, купацца, вучыцца, прасiцца, iмчацца;
у трэцяй асобе адзiночнага i множнага лiку зваротных дзеясловаў: змагаецца, змагаюцца, бярэцца, бяруцца, купаецца, купаюцца, вучыцца, вучацца, просiцца, просяцца, iмчыцца, iмчацца;
у лiчэбнiках адзiнаццаць - дваццаць, трыццаць i вытворных ад iх: адзiнаццаты, дваццатка, пятнаццацiгадовы.
Глава 6
ПРАВАПIС ВЯЛIКАЙ I МАЛОЙ ЛIТАР
§ 24. Агульныя правiлы правапiсу вялiкай i малой лiтар
1. З вялiкай лiтары пiшуцца:
першае слова ў сказе: Былi пагодныя днi. З сонцам ад рання да вечара, з сiнiм небам (I.Мележ). Уцякай, мароз-дзядуля! Чуеш ты, стары, цi не? (Я.Колас). Усю дарогу праз лес мяне суправаджала нябачная птушка тоненькiм жалобным плачам. Што яна страцiла? Па чым плакала? (I.Шамякiн). Найсмачнейшыя цяпер бруснiцы - як вiнныя яблыкi... Яны на пасецы растуць шышкамi. Як бабок на балоце (I.Пташнiкаў);
першае слова пасля клiчнiка, якiм выдзяляецца зваротак, а таксама выклiчнiк у пачатку сказа: Зямля Беларусi! Табой мы сагрэты, нiколi не сходзiш ты з нашых вачэй (П.Броўка). А-я-яй! Хто ж бы гэта мог падумаць! Гэтакi, здаецца, чалавек!.. (К.Крапiва);
першае слова ва ўстаўных сказах-рэмарках, якiя падаюцца ў дужках у пачатку тэксту i пасля кропкi, клiчнiка, пытальнiка i шматкроп'я ў канцы сказа: Г а р л а х в а ц к i. Не толькi сакрэт, а дзяржаўная тайна. (Iдзе ў свой кабiнет.) (К.Крапiва). Я размяк. (Душа ў паэта чулая.) (П.Панчанка). С ы м о н. Калi пытаюся, то няхай кажа! (Да Данiлкi.) Ну! Чуеш цi не? (Я.Купала). С ы м о н. А хто будаваў гэтай вось сякерай? (Трасе сякерай.) (Я.Купала). Д а н i л к а. Я ж табе, мама, казаў! Зоська пайшла... (Глянуўшы на матку, не дагаворвае.) (Я.Купала).
2. Па традыцыi з вялiкай лiтары пачынаецца кожны новы радок (першае слова) у вершаваных тэкстах:
Дагарэў за брамай небакрай,
Месяц памiж воблачкаў плыве,
Выйду зноў, як у мiнулы май,
Басанож прайдуся па траве.
(У.Караткевiч).
3. З вялiкай лiтары пiшацца першае слова пасля двукроп'я:
у пачатку простай мовы: Ён падумаў: "Нiхто цябе не бачыць, нiхто не ведае, якая ты слаўная i мiлая, - i дадаў: - Дурнi яны!" (Я.Колас);
у пачатку цытаты, якая з'яўляецца самастойным сказам: П.Глебка з поўнай падставай пiсаў: "Лiрычную плынь унёс у нашу празаiчную мову М.Лынькоў" (ЛiМ);
у сцвярджальнай частцы пастановы, рэзалюцыi, пратакола, акта i iншага рашэння.
Напрыклад:
Пастанавiлi:
Зацвердзiць справаздачу рэвiзiйнай камiсii аб фiнансавай дзейнасцi прафкама (з пратакола прафсаюзнага сходу).
З арыгiналам згодна:
Сакратар выканкама (подпiс) (з копii дакумента).
4. Калi цытата ўключаецца ў просты цi складаны сказ у якасцi яго граматычнай часткi, тады яна пачынаецца з малой лiтары: Якуб Колас справядлiва ўказваў, што "родная мова - гэта першая крынiца, праз якую мы пазнаём жыццё i акаляючы нас свет" (ЛiМ). Паводле глыбокага пераканання Дубоўкi, моўныя скарбы - у народзе, "настаўнiкаў, мудрэйшых, чым народ, не бывае" (Беларуская мова. Энцыклапедыя).
5. Пiшуцца з малой лiтары:
першае слова пасля шматкроп'я, калi яно стаiць у сярэдзiне сказа i абазначае прыпыненне ў маўленнi: Зямля... зямля... туды, туды, брат, будуй яе... ты дай ёй выгляд... (Я.Колас). Т у л я г а. Толькi я хацеў запытацца ў вас, цi не будзе гэта... подласцю? (К.Крапiва). А што вы скажаце на крытыка, Iван Ант.., выбачайце, Мацвеевiч? (З.Бядуля);
першае слова ў сярэдзiне сказа пасля шматкроп'я, якое абазначае, што частка гэтага сказа апушчана: З невялiкай i чыстай крынiцы лiрычнага пачуцця... пачынаецца раман-паэма аб жыццi беларускага простага люду (А.Адамовiч);
першае слова пасля клiчнiка, калi ён стаiць у сярэдзiне сказа: I кожны, хто мяне спытае, пачуе толькi адзiн крык: што хоць мной кожны пагарджае, я буду жыць! - бо я мужык! (Я.Купала);
першае слова ў словах аўтара, якiя iдуць пасля простай мовы з клiчнiкам, пытальнiкам або шматкроп'ем: "Надзя! Надзейка!.." - клiча жалейка (П.Броўка). - У школу я больш не пайду!.. - Як гэта - не пайду? А куды ты пойдзеш? - абурыўся Сяргей (I.Шамякiн);
першае слова ў рэмарках да слоў дзейнай асобы, калi рэмарцы не папярэднiчаюць кропка, клiчнiк, пытальнiк цi шматкроп'е: Г а р л а х в а ц к i. А можа, i праўда бландзiнка. Значыць, яна гэтае самае (круцiць рукой каля валасоў) пабландзiнiлася, а я i не заўважыў (К.Крапiва).
§ 25. Вялiкая i малая лiтары ў асабовых назвах
1. З вялiкай лiтары пiшуцца:
iмёны, iмёны па бацьку, прозвiшчы, псеўданiмы, мянушкi, а таксама дадатковыя азначэннi пры гэтых назвах: Iван, Янка, Ясь, Яська, Ваня; Канстанцiн Мiхайлавiч Мiцкевiч (Якуб Колас), Iван Дамiнiкавiч Луцэвiч (Янка Купала), Алаiза Пашкевiч (Цётка), Сымон Якаўлевiч Баранаў (Сымон Баранавых); Алесь Булавешка, Мiхал Казiмiр Радзiвiл Рыбанька, Казiмiр Чацвёрты Ягелончык, Iаан Багаслоў, Кiрыла Тураўскi, Сiмяон Полацкi; Вiктор Гюго, Джэк Лондан, Вольфганг Амадэй Моцарт; Дон Кiхот, Дон Жуан, Нестар Летапiсец;
кожнае iмя ў састаўных iмёнах i прозвiшчах, калi яны пiшуцца асобна або праз злучок: Эрых Марыя Рэмарк, Iаган Себасцьян Бах, Джон Ноэль, Ханс Крысцiян Андэрсен, Джаванi Джакома Казанова, Жак Iў Кусто, Марыя-Луiза-Жазэфiна; Вiкенцiй Дунiн-Марцiнкевiч, Марыя Складоўская-Кюры;
прозвiшчы, а таксама iмёны ў множным лiку, калi яны выступаюць як назва роду, групы асоб цi ўжываюцца ў значэннi агульнай назвы: Мiцкевiчы, браты Гарэцкiя, маёнтак Тышкевiчаў, род Радзiвiлаў, абодва Жукi, бязродныя Iваны; Гагарыны, Заслонавы;
часткi састаўных асабовых iмёнаў кiтайцаў, карэйцаў, в'етнамцаў, бiрманцаў, iнданезiйцаў, тайландцаў, цэйлонцаў, японцаў: Ань Лушань, Ван Янмiнь, Сунь Ятсен, Тао Юаньмiнь, Цзян Гуанцы (Кiтай); Ан Чхан Хо, Чхве Чxi Вон, Пак Iн Но (Карэя); Нгуен Фук Ань, Нгуен Чай (В'етнам); Пi Маў Нiн, Такiн Кода Хмайн (Бiрма); Сутан Такдыр Алiшахбана, Прамудзья Ананта Тур, Утуi Тутанг Сантанi (Iнданезiя); Кулаб Сайпрадыт, П'я Тасiн (Тайланд); Карахара Карахiта (Японiя);
пачатковыя часткi Iбн, Бен, Шах-, Мак-, Сан-, Сант-, Сен-, Сент-, Тэр- у iншамоўных асабовых iмёнах, якiя пiшуцца асобна, разам або далучаюцца да iх праз злучок, а таксама пачатковыя О', Д', якiя пiшуцца праз апостраф: Iбн Сiна, Бен Алi, Шах-Джахак, Мак-Доўэл, Мак-Кiнлi, Сан-Мартын, Сант-Элiё, Сен-Жуст, Сент-Эцьен, Тэр-Петрасян, О'Генры, Д'Аламбер, Д'Артаньян;
клiчкi жывёл, птушак i iншых iстот: конь Варанок, карова Красуля, сабака Рэкс, кот Кузя, курыца Рабка, папугай Гоша;
прыналежныя прыметнiкi, утвораныя ад асабовых iмён i клiчак жывёл, мянушак пры дапамозе суфiксаў -ов-, -оў (-ав-, -аў), -ёв-, -ёў (-ев-, -еў), -ын-, -iн-: Кузьмоў сусед, Скарынавы выданнi, Багдановiчаў верш, Мiхасёвы прыгоды, Васiлёў голас, Зосьчыны бацькi, Рагулiна малако;
адносныя прыметнiкi, утвораныя ад iмён i прозвiшчаў, псеўданiмаў, калi такiя прыметнiкi ўваходзяць у склад састаўных уласных назваў: Купалаўская прэмiя (прэмiя iмя Янкi Купалы), Нобелеўская прэмiя, Коласаўская стыпендыя (стыпендыя iмя Якуба Коласа), Гарэцкiя чытаннi (чытаннi, прысвечаныя Максiму Гарэцкаму), Варфаламееўская ноч (гiстарычная падзея ў Парыжы ў ноч святога Варфаламея), Маркаўскiя рады (тэрмiналагiчная назва ў матэматыцы).
2. З малой лiтары пiшуцца:
агульныя назвы людзей, прадметаў, рэчываў i хiмiчных элементаў, адзiнак вымярэння, якiя ўтварылiся на аснове асабовых i геаграфiчных назваў: донжуан (быў донжуанам), донкiхот (такi донкiхот), эскулап; бефстроганаў, браўнiнг, дызель, кацюша, маўзер, маргарытка, наган, такай, форд, фрэнч, шавiёт; морфiй, амерыцый, палонiй, уран, фермiй; ампер, вольт, джоўль, ом, рэнтген, фарада;
асабовыя назвы (прозвiшчы, iмёны i iнш.) у форме множнага лiку, калi iх ужыванне выяўляе пагардлiвыя, зневажальныя адносiны: гарлахвацкiя, заблоцкiя, кручковы, пiсулькiны, тулягi;
назвы чалавека, утвораныя ад асабовых iмёнаў, якiя ўказваюць на яго прыналежнасць або прыхiльнасць да каго-, чаго-небудзь: гегельянец, купалавец, магаметанiн, махновец, талстовец;
прыметнiкi, утвораныя ад асабовых назваў, якiя ўжываюцца ў складзе ўстойлiвых спалучэнняў з назоўнiкамi (фразеалагiзмаў) або ў складзе састаўных агульных назваў са значэннем адпаведнай адноснай прыкметы: эзопаўская (эзопава) мова, пiрава перамога, ахiлесава пята, танталавы мукi, шамякаў суд, бальзакаўскi ўзрост, броўнаўскi рух, гегелеўская дыялектыка, купалаўскi верш, напалеонаўскiя планы, дэголеўская Францыя, рэнтгенаўскi здымак, сiдарава каза;
часткi ван, да, дзi, дзю, дон (донна), дэ, дэр, ла, ле, фон, эль i некаторыя iншыя ў iншамоўных асабовых назвах: Людвiг ван Бетховен, Леанарда да Вiнчы, Кола дзi Рыенца, дзю Гар, дон Фердынанд, Лопэ дэ Вега, ле Карбюзье, Ота фон Шанхаўзен; але ў асабовых назвах лiтаратурных герояў (Дон Кiхот, Дон Хуан), а таксама ў некаторых выпадках у прозвiшчах i iмёнах пiшуцца з вялiкай лiтары: Дзi Вiторыё, Дэ Лонг, Ван Гог, Эль Грэка, Ла Баэсi;
часткi ага, ад, ал, ас, ар, аш, бей, бек, задэ, аглы, уль, зуль, кызы, аль, паша, хан, шах, эд, эль i некаторыя iншыя ў iншамоўных асабовых назвах, якiя падаюцца звычайна пасля назвы або перад ёй i пiшуцца праз злучок: Iбрагiм-ага, Амар аш-Шарыф, Iбрагiм-бей, Амад-задэ, Турсун-задэ, Кёр-аглы, Мамед-аглы, Сейф уль-Iслам, Зульфiя-кызы, Амад эд-Дзiн, Седах зуль-Факар, Сулейман-паша, Махамед эль-Кунi i iнш.
§ 26. Вялiкая i малая лiтары ў найменнях асоб, звязаных з рэлiгiямi, назвах мiфалагiчных i казачных герояў
1. З вялiкай лiтары пiшуцца:
найменнi найвышэйшых божастваў (бостваў) у рэлiгiйных культах, а таксама ўсе словы ў спалучэннях, якiя змяшчаюць гэтыя назвы: Бог, Саваоф, Алах, Яхве, Шыва, Вiшну; Госпад (Гасподзь), Усявышнi, Уладыка Нябесны, Усемагутны Бог, Святая Тройца, Бог Айцец, Бог Сын, Божы (Боскi) Сын, Бог Дух Святы, Святы Дух, Прасвятая Тройца, Божая (Боская) Мацi, Прачыстая Уладычыца Нябесная, Прасвятая Дзева Марыя, Царыца Нябесная, Месiя;
прыметнiкi, утвораныя ад слова Бог: Божы (Боскi) суд, Божы (Боскi) храм, Божая (Боская) мiласць;
асабовыя iмёны (i ўсе словы ў састаўных асабовых назвах, акрамя агульных назваў) заснавальнiкаў рэлiгiйных вучэнняў, а таксама бiблейскiх асоб (апосталаў, прарокаў, святых i iнш.): Iсус Хрыстос, Буда, Брахма; Iаан Хрысцiцель, Святы Павел;
iмёны легендарных i мiфiчных асоб, язычнiцкiх багоў: Антэй, Зеўс, Тытан, Венера, Фурыя, Дажбог, Жыжаль, Пярун, Цмок, але як агульныя назвы: пярун - удар грому, iуда (юда) - здраднiк, цмок - змей, тытан - волат, фурыя - злосная iстота;
уласныя назвы ўяўных i казачных iстот, герояў лiтаратурных твораў: Папялушка, Чырвоная Шапачка, Калабок, Снягурка, Дзед Мароз, Баба Яга, Пегас, Буцэфал, Атлант, але як агульныя назвы: дзед-мароз - ёлачнае ўпрыгожанне, баба-яга - агiдная старая, буцэфал - стары конь, атлант - у архiтэктуры;
агульныя назвы iстот, а таксама з'яў i прадметаў, калi яны персанiфiкуюцца, выступаюць у ролi iмёнаў герояў лiтаратурных твораў (у казках, байках i iнш.): Мядзведзь, Воўк, Лiса (Лiска), Заяц (Зайка), Асёл, Каза-дзераза, Коцiк-варкоцiк, Варона, Сарока-белабока, Воран, Певень, Бусел-клекатун, Карась-лежабок, Сонца, Праўда, Крыўда i iнш.
2. З малой лiтары пiшуцца:
слова бог (гасподзь) ва ўстойлiвых выразах, звязаных з выказваннем розных пачуццяў у прастамоўi, а не са зваротам да Бога паводле рэлiгiйнай абраднасцi i ўяўленняў: бог яго ведае, божа (божачка) ты мой, божа збаў, дай божа, крый бог (божа), не давядзi бог (божа, госпадзi), ратуй божа, дзякаваць (дзякуй) богу (табе, госпадзi), бог з табой (з iм, з вамi), алах з iм;
слова бог з агульным значэннем боства ў спалучэннi з асабовай назвай або з назоўнiкам з агульным значэннем у родным склоне: старажытны славянскi бог Пярун, бог сонца Дажбог, Сварог - бог неба;
агульныя назвы ўяўных iстот: архангел, анёл, херувiм, фея, муза, дамавiк, лясун, русалка, гном, троль, здань, хохлiк i iнш.
§ 27. Вялiкая i малая лiтары ў геаграфiчных i астранамiчных назвах
1. З вялiкай лiтары пiшуцца:
уласныя назвы прыродных геаграфiчных аб'ектаў: кантынентаў, гор, рэк, азёраў, лясоў, балот i iнш.: Еўразiя, Антарктыда, Аўстралiя; Альпы, Кардыльеры; Манблан, Арарат; Везувiй, Фудзiяма; Дняпро (Днепр), Нёман, Прыпяць; Вiкторыя, Кiвач; Нарач, Свiцязь; Гiбралтар, Басфор; Тайвань, Готланд, Сахалiн; Таймыр; Сахара, Гобi; Акiянiя, Адрыятыка; Палессе, Панямонне, Задняпроўе; Струцiна, Бель; Вялле, Ельня, Налiбокi; Кручок, Альховец;
уласныя назвы краiн, iх аб'яднанняў i частак, паселiшчаў i iх частак, урочышчаў: Беларусь, Кiтай; Бенiлюкс, Антанта; Запарожжа, Сiбiр; Мiншчына, Лепельшчына, Случчына, Навагрудчына; Мiнск, Токiа, Мазыр, Орша; Вязынка, Мiкалаеўшчына, Слабада; Вал, Падол, Зарэчча, Цэнтр; Усход, Вяснянка, Зялёны Луг; Ляды, Паддуб'е; Цагельня, Царковiшча, Кальварыя; Нiўкi, Камянiца;
уласныя назвы астранамiчных аб'ектаў: Андрамеда; Стажары, Валапас; Сонца, Вега; Зямля, Юпiтэр; Месяц, Фобас;
назвы напрамкаў свету ў пераносным значэннi назваў адпаведнай групы краiн або тэрыторыi: Захад (краiны заходняй часткi Еўропы разам з ЗША), Усход (азiяцкiя краiны), народы Поўначы;
пачатковая службовая частка ў iншамоўных уласных геаграфiчных назвах, якая пiшацца з iмi праз злучок: Дан-Лэры (горад), Дэ-Кастры (горад), Ла-Пампа (правiнцыя), Ла-Манш (пралiў), Лос-Анджэлес (горад);
iншамоўныя родавыя агульныя назвы ў складаных уласных геаграфiчных назвах: Рыа-Грандэ (рыа - рака), Лоб-Нор (нор - возера), Iсык-Куль (куль - возера), Пуэрта-Рыка (пуэрта - порт);
часткi складаных уласных геаграфiчных назваў, што пiшуцца праз злучок (назоўнiкi, прыметнiкi): Аўстра-Венгрыя, Эльзас-Латарынгiя, Давыд-Гарадок, Брэст-Лiтоўскi, Буда-Кашалёва, Мiнск-Мазавецкi, Картуз-Бяроза;
першае слова ў састаўных уласных геаграфiчных i астранамiчных назвах: Атлантычны акiян, Цiхi акiян, Паўночны полюс, Балтыйскае мора, Мiнскае мора, Берынгаў пралiў, Белае возера, Асiповiцкае вадасховiшча, Лысая гара, Бярэзiнскi бiясферны запаведнiк, Палярная зорка;
усе часткi складанага прыметнiка ў састаўных уласных назвах, калi такiя часткi пiшуцца праз злучок: Азiяцка-Цiхаакiянскi рэгiён, Мiнска-Маладзечанскае ўзвышша, Дняпроўска-Бугскi канал, Паўночна-Заходнi край;
усе знамянальныя словы ў афiцыйных уласных назвах дзяржаў i iх аб'яднанняў: Рэспублiка Беларусь, Садружнасць Незалежных Дзяржаў, Расiйская Федэрацыя, Злучаныя Штаты Амерыкi, Аб'яднаныя Арабскiя Эмiраты, Арабская Рэспублiка Егiпет, Кiтайская Народная Рэспублiка, Дзяржава Кувейт, Вялiкае Княства Лiтоўскае, Рускае i Жамойцкае;
усе знамянальныя словы ў вобразных састаўных уласных геаграфiчных i астранамiчных назвах, калi гэтыя ўласныя назвы ўжываюцца без агульнай родавай назвы: Стары Свет (краiны Еўропы i Азii), Блiзкi Усход, Чорная Афрыка, Крайняя Поўнач, Старыя Дарогi (горад), Зямля Каралевы Мод, Дзiкi Захад (у ЗША); у назоўным i родным склонах у спалучэннi з агульнай родавай назвай: туманнасць Конская Галава, бухта Залаты Рог, астравы Паўночная Зямля, пралiў Матачкiн Шар; мыс Добрай Надзеi, астравы Каралевы Шарлоты, залiў Святога Лаўрэнцiя.
2. З малой лiтары пiшуцца:
агульныя родавыя назвы геаграфiчных, астранамiчных i iншых падобных аб'ектаў у складзе ўласных назваў: Афрыканскi кантынент, Атлантычны акiян, Уральскiя горы, гара Казбек, рака Вiлiя, возера Свiцязь, пустыня Сахара, Белавежская пушча, зорка Венера, Лагойскi тракт, вулiца Касманаўтаў, праспект Незалежнасцi, плошча Перамогi, Князь-возера, Сапун-гара;
службовыя часткi ў складзе састаўных уласных геаграфiчных найменняў: Франкфурт-на-Майне, Рыа-дэ-Жанэйра, Па-дэ-Кале, Булонь-сэр-Мэр, Сьера-дэ-лас-Мiнас, Дар-эс-Салам, Салам-i-Гомес.
§ 28. Вялiкая i малая лiтары ў назвах дзяржаўных органаў i iншых арганiзацый
1. З вялiкай лiтары пiшуцца:
усе словы ў найменнях вышэйшых органаў заканадаўчай, выканаўчай i судовай улады Рэспублiкi Беларусь i iншых краiн: Савет Мiнiстраў Рэспублiкi Беларусь, Канстытуцыйны Суд Рэспублiкi Беларусь, Вярхоўны Суд Рэспублiкi Беларусь, Дзяржаўная Дума Федэральнага Сходу Расiйскай Федэрацыi, Нацыянальны Кангрэс (у Злучаных Штатах Амерыкi), Усекiтайскi Сход Народных Прадстаўнiкоў; але: Нацыянальны сход Рэспублiкi Беларусь, Палата прадстаўнiкоў Нацыянальнага сходу Рэспублiкi Беларусь;
першае слова ў найменнях рэспублiканскiх органаў дзяржаўнага кiравання i iншых арганiзацый: Мiнiстэрства эканомiкi Рэспублiкi Беларусь (Мiнэканомiкi), Нацыянальная акадэмiя навук Беларусi, Беларускi дзяржаўны ўнiверсiтэт, Нацыянальны акадэмiчны тэатр iмя Янкi Купалы, Беларускi дзяржаўны музей гiсторыi Вялiкай Айчыннай вайны, Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанiя Рэспублiкi Беларусь (Белтэлерадыёкампанiя), Федэрацыя прафсаюзаў Беларусi, Беларускi рэспублiканскi саюз моладзi, Мiнскi абласны (гарадскi, раённы) выканаўчы камiтэт, Мiнскае сувораўскае ваеннае вучылiшча, Новалукомская дзяржаўная раённая электрастанцыя, Нацыянальны алiмпiйскi камiтэт Рэспублiкi Беларусь, Еўрапейскi саюз (Еўрасаюз), Сусветны паштовы саюз, Мiжнародны алiмпiйскi камiтэт, Мiжнародная авiяцыйная федэрацыя;
простыя i састаўныя ўласныя назвы ў складзе ўласных найменняў дзяржаўных органаў i iншых арганiзацый: Адмiнiстрацыя Прэзiдэнта Рэспублiкi Беларусь, Нацыянальны акадэмiчны Вялiкi тэатр балета Рэспублiкi Беларусь, Дзяржаўны лiтаратурны мемарыяльны музей Якуба Коласа, Парламенцкая асамблея Савета Еўропы, Таварыства Чырвонага Крыжа, Савет Бяспекi Арганiзацыi Аб'яднаных Нацый (ААН), Мiжнародны суд Арганiзацыi Аб'яднаных Нацый, Арганiзацыя Паўночнаатлантычнага дагавору (НАТА);
слова Савет у значэннi органа ўлады: Мiнскi абласны Савет дэпутатаў, сельскi Савет дэпутатаў; але: сельсавет;
словы Дом, Палац, якiя пачынаюць найменне ўстановы: Дом культуры, Дом народнай творчасцi, Палац спорту, Палац мастацтваў; але: Зiмовы палац, дом адпачынку.
2. З малой лiтары пiшуцца найменнi аддзелаў i iншых падраздзяленняў навуковых i адукацыйных устаноў, iх органаў кiравання, а таксама словы тыпу калегiя, вучоны савет, навукова-метадычны савет, савет па абароне дысертацый, факультэт, аддзяленне, сектар, група: вучоны савет факультэта журналiстыкi Беларускага дзяржаўнага ўнiверсiтэта, савет па абароне дысертацый, калегiя Мiнiстэрства культуры, кафедра беларускай мовы; але: Агульны сход Нацыянальнай акадэмii навук Беларусi, Аддзяленне аграрных навук Нацыянальнай акадэмii навук Беларусi.
§ 29. Вялiкая i малая лiтары ў найменнях пасад i званняў, ветлiвых зваротах i спецыяльных абазначэннях
З вялiкай лiтары пiшуцца:
словы або спалучэннi слоў, якiя з'яўляюцца афiцыйнымi назвамi асобы па вышэйшых дзяржаўных i рэлiгiйных пасадах: Прэзiдэнт Рэспублiкi Беларусь, Прэм'ер-мiнiстр Рэспублiкi Беларусь, Прэзiдэнт Расiйскай Федэрацыi, Старшыня Савета Рэспублiкi Нацыянальнага сходу Рэспублiкi Беларусь, Старшыня Палаты прадстаўнiкоў Нацыянальнага сходу Рэспублiкi Беларусь, Старшыня Канстытуцыйнага Суда Рэспублiкi Беларусь, Галоўнакамандуючы Узброенымi Сiламi Рэспублiкi Беларусь, Генеральны пракурор Рэспублiкi Беларусь, Мiтрапалiт Мiнскi i Слуцкi, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусi, Кароль Iярданii, Каралева Аб'яднанага Каралеўства Вялiкабрытанii i Паўночнай Iрландыi, Iмператар Японii, Папа Рымскi, Патрыярх Маскоўскi i ўсяе Русi, Далай-Лама. У неафiцыйным ужываннi словы прэзiдэнт, старшыня, кароль, iмператар пiшуцца з малой лiтары: вiзiт прэзiдэнта, выступленне старшынi, прыём у караля, загад iмператара; але: выбары Прэзiдэнта Рэспублiкi Беларусь;
словы або спалучэннi слоў, якiя з'яўляюцца назвамi асобы па вышэйшых дзяржаўных узнагародах Рэспублiкi Беларусь i iншых краiн (акрамя слова кавалер): Герой Беларусi, Герой Савецкага Саюза, Герой Сацыялiстычнай Працы, кавалер ордэна Ганаровага Легiёна;
у розных афiцыйных пасланнях, лiстах займеннiк Вы як форма ветлiвага звароту да адной асобы;
у высокiм стылiстычным ужываннi такiя агульныя назвы, як Радзiма, Айчына, Бацькаўшчына, Чалавек, Мацi, Настаўнiк, Майстар i iнш.;
словы ў назвах бакоў у пагадненнях, кантрактах i iншых дагаворах: Высокiя Дагаворныя Бакi, Аўтар i Выдавецтва, Заказчык i Выканаўца.
§ 30. Вялiкая лiтара ў назвах дзяржаўных i нацыянальных сiмвалаў, рэлiквiй, дзяржаўных узнагарод, прэмiй, грамат, прызоў
З вялiкай лiтары пiшуцца:
усе словы ў назвах дзяржаўных i нацыянальных, ваенных i культурных рэлiквiй: Сцяг Перамогi, Крыж Ефрасiннi Полацкай, Курган Славы, Курган Бессмяротнасцi, Востраў Слёз, Помнiк Перамогi;
усе словы ў поўных назвах ордэнаў i медалёў (акрамя слоў медаль, ордэн i ступень): медаль "Залатая Зорка" Героя Савецкага Саюза, медаль "Залатая Зорка" Героя Сацыялiстычнай Працы, ордэн Айчыны I (II, III) ступенi, ордэн Мацi, ордэн Пашаны, ордэн Францыска Скарыны, ордэн Ганаровага Легiёна (Францыя), Георгiеўскi Крыж; але: ордэн Дружбы народаў;
першае слова ў назвах дзяржаўных сiмвалаў, дзяржаўных i мiжнародных прэмiй, грамат, прызоў i iнш.: Дзяржаўны сцяг Рэспублiкi Беларусь, Дзяржаўны герб Рэспублiкi Беларусь, Дзяржаўная прэмiя Рэспублiкi Беларусь, Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублiкi Беларусь, Ганаровая грамата Савета Мiнiстраў Рэспублiкi Беларусь, Мiжнародная прэмiя Мiру, Нобелеўская прэмiя, Кубак свету, Кубак федэрацыi, Каралеўскi кубак.
§ 31. Вялiкая i малая лiтары ў назвах дакументаў, iх зводаў, унiкальных прадметаў, твораў
1. З вялiкай лiтары пiшуцца:
аднаслоўныя ўласныя назвы i першае слова ў састаўных назвах важнейшых дзяржаўных i мiжнародных дакументаў, пагадненняў, актаў Прэзiдэнта Рэспублiкi Беларусь i Нацыянальнага сходу Рэспублiкi Беларусь, iх зводаў: Канстытуцыя Рэспублiкi Беларусь, Закон Рэспублiкi Беларусь "Аб адукацыi", Указ Прэзiдэнта Рэспублiкi Беларусь "Аб узнагароджаннi мнагадзетных мацi ордэнам Мацi", Кодэкс Рэспублiкi Беларусь аб судаўладкаваннi i статусе суддзяў, Статут Арганiзацыi Аб'яднаных Нацый, Статут Вялiкага Княства Лiтоўскага, Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека, Лiтоўская метрыка; але: распараджэнне (пратакол даручэнняў) Прэзiдэнта Рэспублiкi Беларусь, пастанова Савета Мiнiстраў Рэспублiкi Беларусь;
аднаслоўныя ўласныя назвы i першае слова ў састаўных назвах прадметаў мастацтва i iншых адзiнкавых i ўнiкальных прадметаў, твораў, iх зводаў: Дзявятая сiмфонiя Бетховена, Венера Мiлоская, Янтарны пакой, Алмазны фонд, Бiблiя, Стары Запавет, Каран, Талмуд.
2. З малой лiтары пiшуцца агульныя назвы стыляў у мастацтве i архiтэктуры: барока, ракако, готыка, ампiр, мадэрн.
§ 32. Вялiкая i малая лiтары ў назвах знамянальных падзей i дат, перыядаў i эпох, святаў
1. З вялiкай лiтары пiшуцца:
аднаслоўныя ўласныя назвы i першае слова ў састаўных назвах знамянальных падзей i дат, перыядаў i эпох: Варфаламееўская ноч, Адраджэнне, Рэфармацыя, Крыжовыя паходы, Лядовае пабоiшча, Крычаўскае паўстанне, Супрацiўленне, Першая сусветная вайна, Другая сусветная вайна;
аднаслоўныя ўласныя назвы i першае слова ў састаўных назвах дзяржаўных, традыцыйных i рэлiгiйных святаў: Дзень Канстытуцыi, Дзень Перамогi, Дзень Незалежнасцi Рэспублiкi Беларусь (Дзень Рэспублiкi), Новы год, Дзень жанчын, Свята працы, Дзень Кастрычнiцкай рэвалюцыi, Нараджэнне Хрыстова, Дзень памяцi, Дзень беларускай навукi, Дзень ведаў, Ушэсце Гасподняе, Уваскрэсенне Хрыстова, Вялiкая субота, Таццянiн дзень, Радаўнiца, Вялiкдзень, Каляды, Купалле, Дабравешчанне, Наўроз, Рамадан.
2. З малой лiтары пiшуцца назвы родаў i вiдаў знамянальных падзей i дат, перыядаў i эпох, асобных гадоў, дзён i iнш.: iмперыялiстычная вайна, лютаўская рэвалюцыя, паўстанне Тадэвуша Касцюшкi, кайназойская эра, неалiт, эпоха феадалiзму, капiталiстычная фармацыя, перыяд аднаўлення, залаты век, высакосны год, дзень адчыненых дзвярэй, санiтарны дзень, месячнiк дарожнай бяспекi.
§ 33. Вялiкая лiтара ў назвах з двукоссем
З вялiкай лiтары пiшуцца ў двукоссi:
аднаслоўныя назвы i першае слова ў састаўных назвах арганiзацый: адкрытае акцыянернае таварыства "Камунарка", рэспублiканскае ўнiтарнае прадпрыемства "Мiнскi трактарны завод", установа "Рэдакцыя газеты "Рэспублiка", кiнатэатр "Перамога", гасцiнiца "Юбiлейная", рэстаран "Журавiнка", кафэ "Свiтанак", кандытарскi магазiн "Ласунак", кнiгарня "Слова", рэспублiканскае ўнiтарнае прадпрыемства "Выдавецтва "Адукацыя i выхаванне", спарткомплекс "Раўбiчы", санаторый "Крынiца", турбаза "Дняпро", медыцынская служба "Хуткая дапамога", Беларускi рэспублiканскi фонд "Узаемаразуменне i прымiрэнне", студыя "Сябры", установа адукацыi "Беларускi дзяржаўны педагагiчны ўнiверсiтэт iмя Максiма Танка";
аднаслоўныя назвы i першае слова ў састаўных назвах перыядычных выданняў, кнiг, атласаў, карт i iнш.: часопiс "Полымя", газета "Звязда", вiлейская раённая газета "Шлях Перамогi", iнфармацыйны бюлетэнь "Беларусiка", летапiс "Хронiка Быхаўца", даведнiк "Правiлы беларускай арфаграфii i пунктуацыi", кнiга "Лiтоўскi статут", перыядычнае даведачнае выданне "Летапiс друку", карта "Рэспублiка Беларусь";
аднаслоўныя назвы i першае слова ў састаўных назвах лiтаратурных, публiцыстычных, навуковых твораў, твораў розных галiн мастацтва i iнш.: паэма Якуба Коласа "Новая зямля", камедыя Янкi Купалы "Паўлiнка", верш М.Багдановiча "Слуцкiя ткачыхi", песня "Ой, рэчанька", кiнафiльм Э.Клiмава "Iдзi i глядзi", карцiна В.К.Бялынiцкага-Бiрулi "Зазелянелi беларускiя бярозкi", габелен Г.Ю.Юзеевай-Шаблоўскай "Жанчыны Палесся", акварэль М.Л.Тарасiкава "Букет бэзу", опера А.В.Багатырова "У пушчах Палесся", танец "Лявонiха", казка "Сцяпан - вялiкi пан";
аднаслоўныя назвы i першае слова ў састаўных назвах прадметаў побыту, прамысловых i прадуктовых тавараў: набор мэблi "Вязынка", зубная паста "Лясная", пральны парашок "Ветразь", хлеб "Водар", сыр "Нарач", цукеркi "Крыжачок";
назвы вытворчых марак тэхнiчных вырабаў (машын, механiзмаў, прылад, збудаванняў i iнш.) бяруцца ў двукоссе i пiшуцца з вялiкай лiтары: аўтамабiль "Жыгулi", камбайн "Нiва", трактар "Беларус", тэлевiзар "Гарызонт", iанiзатар "Анiён-40Т", радыёпрыёмнiк "Селена-403". Назвы самiх вырабаў (акрамя назваў, што супадаюць з асабовымi i геаграфiчнымi назвамi) пiшуцца ў двукоссi з малой лiтары: "масквiч", "вольва", "боiнг" (самалёт), "гарызонт" (тэлевiзар); але: "Мiнск" (халадзiльнiк), "Волга" (аўтамабiль).
Глава 7
ПРАВIЛЫ НАПIСАННЯ РАЗАМ, ПРАЗ ЗЛУЧОК I АСОБНА
§ 34. Агульныя правiлы напiсання разам, праз злучок i асобна
1. Пiшуцца разам:
складанаскарочаныя словы i вытворныя ад iх: прадмаг, газпрам, журфак, прадмагаўскi, газпрамавец i iнш.;
складаныя словы i вытворныя ад iх з пачатковымi iншамоўнымi часткамi авiя-, агра-, астра-, аўдыя-, аўта-, аэра-, бiя-, варыя-, вела-, вiдэа-, гама-, геа-, грам-, заа-, кiна-, макра-, медыя-, мота-, неа-, палеа-, радыё-, сацыя-, спарт-, стэрэа-, танц-, тэле-, фота-, электра- i iнш.: авiябiлет, аграхiмiя, аўтаматакрос, аўдыявiзуальны, аэрафотаздымка, бiяабарона, варыяфiльм, веласпорт, вiдэафiльм, геапалiтычны, гамагенны, грамзапiс, заапарк, кiнастужка, макрадэфармацыя, медыятэкст, мотабол, неалiтычны, палеаантраполаг, радыёхваля, спартбаза, стэрэакiно, танцклас, тэлебачанне i iнш.;
словы з пачатковай часткай поў- (паў-): поўнач, поўдзень, паўгоддзе, паўлiтра, паўсвету, паўлыжкi, паўста, паўсотня, паўчвэрткi, паўчвэртка, паўчвэрцi, паўлiмона, паўяблыка, паўтары, паўтара, паўсукно, паўпалiто, паўаршына i iнш. Калi скарочаная цi падобная да прыстаўкi частка слова далучаецца да ўласнай назвы, яна пiшацца праз злучок: паў-Слуцка, паў-Ратамкi;
словы з прыстаўкамi i падобнымi да прыставак пачатковымi часткамi: а-, анты-, арта-, архi-, гiпер-, дыс-, дэз-, звыш-, iнтэр-, iнфра-, квазi-, контр-, мета-, мiж-, мiлi-, пан-, паст-, псеўда-, сiн-, супер-, транс-, ультра-, экс-, экстра- i iнш.: алагiзм, антыгуманны, архiважны, гiперправоднасць, дыстрафiя, дэзактывацыя, звышгукавы, iнтэрнацыянальны, iнтраспектыўны, iнфрачырвоны, квазiзоркавы, контрагент (выключэнне: контр-адмiрал), метатэза, мiжраённы, мiлiметр, панславiзм, пангерманскi, пастфактум, пастпазiцыя, псеўданародны, сiнгармонiя, супермаркет, трансатлантычны, ультрамодны, экстэрытарыяльны, экстраардынарны i iнш.;
складаныя словы, першай часткай якiх з'яўляюцца лiчэбнiкi: васьмiтысячнiк, двухбаковы, двухзначнасць, двухколка, двухмоўе, двухрогi, двухногi, двуххвостка, двухрадкоўе, трыццацiдвухгадовы, двухтысячагоддзе, сямiсотпяцiдзесяцiгоддзе, чатырохразовы, аднагодкi, адзiнакроўны, дванаццацiпавярховы, дзесяцiпрацэнтны, а таксама двукоссе, двукроп'е.
2. Пiшуцца праз злучок утварэннi, якiя з'яўляюцца:
паўторам слова для ўзмацнення яго значэння: сiнi-сiнi, ледзь-ледзь, горача-горача, хто-хто, ён-ён, хадзiлi-хадзiлi, а таксама цiп-цiп-цiп, го-го, трэсь-трэсь;
паўторам слова ў iншай лексiка-граматычнай форме: мама-мамуся, братка-брацейка, сама-саменька, як-нiяк, хто-нiхто, што-нiшто, дзе-нiдзе, калi-нiкалi, каму-нiкаму, сам-насам, крыж-накрыж, раз-пораз;
спалучэннем блiзкiх або супрацьлеглых па значэннi слоў: шум-гам, паiць-кармiць, бацька-мацi, хлеб-соль, рукi-ногi, шыта-крыта, больш-менш, сям-там, сяк-так, сёй-той, сюды-туды, сёння-заўтра, год-два, тры-чатыры, жыў-быў, бокам-скокам, а таксама пусцi-павалюся, узвей-вецер, гуляй-вецер.
3. Пiшуцца праз злучок складаныя словы, першай (або апошняй) часткай якiх з'яўляецца:
лiтара або лiтарная абрэвiятура любога алфавiта: К-мезон (ка-мезон), а-часцiца (альфа-часцiца), ЗВЧ-разрад, ДНК-залежны, Q-код (кю-код), п-падобны (пi-падобны);
--------------------------------
а - греческая буква "альфа"
п - греческая буква "пи"
лiчба любога злiчэння: 50-годдзе, 12-павярховы, 60-гадовы, 3-працэнтны, алiмпiяда-97, мода-2008.
4. Пiшуцца праз злучок лiтарныя скарачэннi складаных слоў: с.-г. - сельскагаспадарчы, с.-д. - сацыял-дэмакратычны, ст.-сл. - стараславянскi, i.-е. - iндаеўрапейскi.
Злучок ("вiсячы дэфiс") ставiцца пасля першай часткi складанага слова (лiчбы), калi другая частка апускаецца ў сувязi з наяўнасцю такой часткi ў наступным аднародным з iм складаным слове: газа- i водалiчыльнiк, сацыяльна- i культурназначны, фосфар- i серазмяшчальны, тэле- i радыёвяшчанне, адна-, двух- i трохвалентны, 5-, 10- i 12-павярховы.
§ 35. Складаныя назоўнiкi
1. Пiшуцца разам:
складаныя назоўнiкi з дзвюх i больш асноў, якiя спалучаюцца пры дапамозе злучальных галосных о (а), е (я): конезавод, льнозавод, далягляд, землетрасенне, птушкагадоўля, чалавекалюбства, бульбакапалка, хлебапякарня, свiнагадоўля, старадрук, чарназём, гарналыжнiк, самалёт, патолагаанатам, медыкапсiхолаг;
складаныя назоўнiкi, у якiх першай часткай з'яўляецца дзеяслоўная форма загаднага ладу на -i (-ы): вярцiшыйка, сарвiгалава, вярнiдуб, прайдзiсвет, пакацiгарошак; але: перакацi-поле;
складаныя назоўнiкi ад'ектыўнага тыпу скланення, калi яны з'яўляюцца навуковымi тэрмiнамi: галаваногiя, бруханогiя;
складаныя ўласныя назвы паселiшчаў з пачатковай часткай нова- (нава-), стара-, верхне- (верхня-), нiжне- (нiжня-), сярэдне- (сярэдня-) i iнш.: Новалукомль, Наваполацк, Навасады, Навагрудак, Старакожаўка, Верхнядзвiнск, Нiжнявартаўск, Сярэдняборск, Краснаполле, Крутагор'е, Светлагорск.
2. Пiшуцца праз злучок складаныя назоўнiкi:
у якiх скланяюцца ўсе словы: папараць-кветка, вагон-рэстаран, лётчык-касманаўт, член-карэспандэнт;
у якiх скланяецца толькi апошняе слова: жар-птушка, сон-трава, стоп-сiгнал, вакуум-насос, дызель-матор, генерал-маёр, прэм'ер-мiнiстр, норд-ост;
з аднаслоўным прыдаткам: лён-даўгунец, заяц-русак, нявеста-красуня, дзед-мароз, горад-герой. Пры адваротным парадку назоўнiка i аднаслоўнага прыдатка злучок не пiшацца: красуня дзяўчына;
са значэннем цэласнай адзiнкi вымярэння: кiлават-гадзiна, тона-кiламетр-гадзiна, самалёта-вылет, чалавека-дзень; але: працадзень;
якiя называюць прадстаўнiкоў палiтычных i iншых грамадскiх рухаў: лiберал-дэмакрат, нацыянал-патрыёт, сацыял-дэмакрат;
з пачатковымi часткамi арт-, вiцэ-, вэб-, лейб-, максi-, мiнi-, обер-, унтэр-, штаб- (штабс-), экс-, прэс-, блок-: арт-галерэя, вiцэ-прэм'ер, вэб-старонка, лейб-гвардыя, максi-прэс, мiнi-матч, обер-майстар, унтэр-афiцэр, штаб-ротмiстр, штабс-капiтан, экс-чэмпiён, экс-прэм'ер, прэс-сакратар, блок-сiгнал; але: блокпост.
3. Пiшуцца праз злучок:
субстантываваныя спалучэннi слоў, якiя з'яўляюцца назвамi раслiн: брат-i-сястра;
састаўныя прозвiшчы, iмёны i назвы геаграфiчных аб'ектаў: Бялынiцкi-Бiруля, Дунiн-Марцiнкевiч, Жан-Жак Русо, Бурат-Манголiя, Эльзас-Латарынгiя, Аўстра-Венгрыя, Камянец-Падольскi, Буда-Кашалёва, Пераяслаў-Хмяльнiцкi, Давыд-Гарадок, Камень-Кашырскi;
уласныя геаграфiчныя назвы, якiя з'яўляюцца спалучэннем назоўнiка з назоўнiкам у месным склоне i прыназоўнiкам на, а таксама падобнымi iншамоўнымi спалучэннямi слоў з дэ, сюр: Растоў-на-Доне, Франкфурт-на-Майне, Па-дэ-Кале, Булонь-сюр-Мэр;
iншамоўныя ўласныя iмёны з канцавымi часткамi -хан, -шах, -паша, -бей, -бай, -задэ, -аглы, -кызы, -бек i iнш.: Ахмат-шах, Асман-паша, Iзмаiл-бей, Курман-бай, Турсун-задэ, Кёр-аглы, Зейнал-кызы, Асман-бек;
iншамоўныя ўласныя назвы асоб i геаграфiчных аб'ектаў з пачатковымi часткамi Ван-, Мак-, Нью-, Сан-, Санкт-, Сен-, Сент-: Ван-Дэйк, Мак-Магон, Мак-Кiнлi, Нью-Кастл, Сан-Себасцьян, Сан-Марына, Санкт-Пецярбург, Сен-Санс, Сент-Экзюперы;
уласныя назвы паселiшчаў з пачатковай часткай Усць-, Верх-, Соль-: Усць-Каменагорск, Верх-Iрмень, Соль-Iлецк.
4. Калi ў назве, якая складаецца з двух i больш назоўнiкаў, першы абазначае родавае паняцце, а другi з'яўляецца ўласным iмем, яны пiшуцца асобна: рака Днепр, горад Мiнск, вулкан Везувiй, маёр Кравец, дзед Янка.
5. Артыклi i часцiцы (да, дэ, ла, ле, ля i iнш.), а таксама словы дэр, дон, фон, ван у iншамоўных уласных назвах пiшуцца асобна: Леанарда да Вiнчы, Шарль дэ Кастэр, Анарэ дэ Бальзак, ла Валета, ла Мот, ле Шапелье, ля Крэзо, Ван дэр Мейлен, фон дэр Гольц, дон Хуан, Людвiг ван Бетховен.
6. Асобна пiшуцца словы ў геаграфiчных уласных назвах, якiя з'яўляюцца спалучэннем поўнага прыметнiка цi парадкавага лiчэбнiка з назоўнiкам: Стары Свержань, Белы Груд, Карнаты Дуб, Вялiкiя Радванiчы, Старыя Дарогi, Астрашыцкi Гарадок, Восьмая лiнiя (вулiца), Першая пасялковая (вулiца), Першы чыгуначны (завулак).
§ 36. Складаныя прыметнiкi
1. Пiшуцца разам прыметнiкi:
якiя суадносяцца са складанымi назоўнiкамi, што пiшуцца разам: чарназёмны (чарназём), водаправодны (водаправод), мастацтвазнаўчы (мастацтвазнаўства), iншаземны (iншаземец), радыёфiзiчны (радыёфiзiка), жалезабетонны (жалезабетон), самаходны (самаход), хваляводны (хвалявод);
якiя суадносяцца са словазлучэннямi з падпарадкавальнай сувяззю: каменнавугальны (каменны вугаль), народнапаэтычны (народная паэзiя), агульнаадукацыйны (агульная адукацыя), меднарудны, цэнтральнаеўрапейскi, уласнаручны, цвёрдапалiўны, круглагадовы, чырванабокi;
якiя суадносяцца са словазлучэннямi дзеясловаў з назоўнiкамi: дрэваапрацоўчы (апрацоўваць дрэва), масларобны (рабiць масла), мукамольны (малоць муку), касцярэзны, кветкаводчы, водазаборны, iльноцерабiльны, лесанарыхтоўчы, лёсавызначальны;
якiя суадносяцца са словазлучэннямi назоўнiкаў з лiчэбнiкамi i прыслоўямi адноснай меры колькасцi, аб'ёму, прасторы i iнш.: двухразовы (два разы), трохколавы, двухтысячагадовы, сямiсотпяцiдзесяцiгадовы, саракаградусны, пяцiдзесяцiпрацэнтны, саракатонны, шматразовы, мнагалюдны, усемагутны;
першай часткай якiх з'яўляюцца прыслоўi: моцнадзеючы (моцна дзейнiчаць), лёгкапаранены (лёгка паранiць), цяжкаўспрымальны (цяжка ўспрымаць), нiзкарослы, высокаадукаваны, слабасалёны, добраўпарадкаваны, малапрыкметны; але: дыяметральна процiлеглы (супрацьлеглы), чыста беларускi, яскрава вызначаны, выключна дасканалы, асаблiва адказны, колькасна акрэслены, рэзка адмоўны, кепска ўзараны, усенародна абраны, выпадкова сустрэты, своечасова прыняты, адносна спакойны, бясконца глыбокi, матэрыяльна зацiкаўлены;
складаныя прыметнiкi з дзвюх i больш лексiчных частак, якiя служаць для абазначэння навуковых i тэхнiчных паняццяў: старажытнаўсходнеславянскi, правабярэжназаходнебугскi, старабеларускамоўны, iндаеўрапейскi.
2. Пiшуцца праз злучок складаныя прыметнiкi:
утвораныя ад складаных назоўнiкаў, якiя пiшуцца праз злучок: вакуум-насосны, генерал-губернатарскi, унтэр-афiцэрскi, лiберал-дэмакратычны, давыд-гарадоцкi, санкт-пецярбургскi i iнш.;
часткi якiх абазначаюць разнародныя назвы адпаведнай прыкметы: прыродна-гаспадарчы, жыллёва-будаўнiчы, аграрна-сыравiнны, лячэбна-працэдурны, таварна-грашовы, электронна-вылiчальны, навукова-тэхнiчны, грамадска-палiтычны, сусветна-гiстарычны, народна-вызваленчы, сярэдне-верхнi, прытарна-салодкi i iнш.;
часткi якiх абазначаюць раўнапраўныя паняццi: рабоча-сялянскi, руска-беларускi;
часткi якiх абазначаюць асаблiвасцi цi адценнi разнароднай якасцi: кiсла-салодкi, жоўта-зялёны, горка-салёны, гучна-пявучы i iнш.;
часткi якiх абазначаюць напрамкi свету ў iх спалучэннi: паўночна-заходнi;
якiя ўваходзяць у склад геаграфiчных назваў з пачатковай часткай Усходне-, Заходне-, Паўднёва-, Паўночна-, Цэнтральна- i iнш.: Паўднёва-Афрыканская Рэспублiка, Заходне-Сiбiрская раўнiна, Цэнтральна-Азiяцкi рэгiён i iнш.;
пачатковай часткай якiх з'яўляюцца лiчба або лiтара любога алфавiта: 1000-гадовы, 5-павярховы, Т-падобны.
3. Складаныя прыметнiкi, утвораныя ад складаных уласных iмёнаў са злучком, калi яны маюць прыстаўку, пiшуцца разам: заiсыккульскi, перадцяньшанскi.
4. Складаныя прыметнiкi з пачатковай часткай ваенна- пiшуцца разам: ваеннапалонны, ваеннапалявы, ваеннаабавязаны.
§ 37. Лiчэбнiкi
1. Пiшуцца разам:
складаныя колькасныя лiчэбнiкi, апошняй часткай якiх з'яўляюцца -дзясят, -сце, -ста, -сот: шэсцьдзясят, дзвесце, трыста, пяцьсот;
складаныя парадкавыя лiчэбнiкi, апошняй часткай якiх з'яўляюцца -дзясяты, -соты, -тысячны, -мiльённы i iнш.: пяцiдзясяты, трохсоты, двухтысячны, сямiмiльённы, пяцiмiльярдны, двухсотпяцiдзесяцiвасьмiмiльённы i iнш.
2. Асобна пiшуцца састаўныя колькасныя, парадкавыя i дробавыя лiчэбнiкi: сто дваццаць пяць, трыццаць тры, тысяча пяцьсот адзiн, сто дваццаць пяты, трыццаць трэцi, тысяча пяцьсот першы, два з паловай, пяць з чвэрткай, тры пятыя, пяць дзясятых, сем сотых.
3. Пiшуцца праз злучок:
парадкавыя лiчэбнiкi, напiсаныя лiчбамi, пры спалучэннi iх з канчаткамi, часткамi канчаткаў, састаўнымi часткамi ў выглядзе слоў: 25-ы, на 10-м км, 31-га, 10-мiльённы, 18-мiльярдны;
лiчэбнiкi, напiсаныя словамi або лiчбамi, якiя абазначаюць прыблiзны лiк: восем-дзевяць гадоў, дзве-тры гадзiны, сёмае-восьмае стагоддзе, 2-3 гады.
4. Ставiцца працяжнiк:
у складаных i састаўных лiчэбнiках прыблiзнага лiку: праз трыццаць пяць - трыццаць сем гадоў, 50 - 60-я гады;
пры ўмоўным пералiчэннi: артыкулы 2 - 7, 1 - 10 класы.
§ 38. Прыслоўi
1. Пiшуцца разам:
прыслоўi, утвораныя ад прыслоўяў прыставачным спосабам: назаўтра, назаўсёды, назаўжды, назусiм, намнога, наколькi, настолькi, нашмат, насупраць, заўчора, залетась, паслязаўтра, пазаўчора, пазалетась, замнога, задоўга i iнш. Ад такiх прыслоўяў трэба адрознiваць спалучэннi назоўнiкаў з прыназоўнiкамi, якiя ўжываюцца ў значэннi дапаўнення. Назоўнiкi з прыназоўнiкамi пiшуцца асобна: на заўтра (адкласцi), за дзякуй (рабiць), да заўтра (скончыць); ад цямна да вiдна, з цямна да цямна, да ранку, а таксама у адно, па двое, па трое i iнш.;
прыслоўi, якiя ўтвораны ў вынiку спалучэння прыназоўнiкаў у i на з рознымi склонавымi формамi колькасных i зборных лiчэбнiкаў: удвая, утрая, удваiх, утраiх, утрох, учатырох, усемярых, удвух, удзвюх, усямёх, надвое, натрое;
прыслоўi, утвораныя ад прыметнiкаў прыставачна-суфiксальным спосабам: дабяла, дачыста, дасуха, дасыта, здалёку, звысоку, зрэдку, справа, сослепу, змоладу, змалку, злёгку, паблiзу, папросту, пацiху, падоўгу, пароўну, улева, управа, навечна, надоўга, насуха, зажыва, зацемна, а таксама заадно, наўдалую, ушчыльную, урассыпную, упустую, збольшага, нашто, навошта, нiзашто, потым, надта, зусiм, затым, прытым i iнш. Спалучэннi прыназоўнiкаў з займеннiкамi пiшуцца асобна: на што, нi за што, з усiм, за тым.
2. Пiшуцца разам прыслоўi, якiя ўтвораны ў вынiку спалучэння:
прыназоўнiкаў i склонавай формы назоўнiкаў, якая самастойна не ўжываецца: бесперастанку, дашчэнту, досыць, замуж, запанiбрата, знячэўку, знянацку, навобмацак, наогул, напагатове, напавал, напалам, наперакор, наперарэз, напрост, напярэймы, насцеж, наўздагон, наўздзiў, наўпрост, наўскос, наўцёк, неўзабаве, неўпапад, паасобку, паблiзу, спакон, уваччу, удоўжкi (удоўж), упокат, употай, усутыч i iнш.;
прыназоўнiкаў з формамi назоўнiкаў i iншых часцiн мовы, калi да падобнай формы назоўнiка не можа быць далучана азначэнне або пастаўлена склонавае пытанне з адпаведным прыназоўнiкам: апоўднi, апоўначы, даволi, дадому, замужам, зроду, наадварот, наадрэз, накрыж, напаказ, напалавiну (напалову), напераменку, напракат, напралом, напрыклад, насiлу, насмерць (але: не на жыццё, а на смерць), наўдачу, навек, паволi, падрад, падчас, пакрысе, увосень, уброд, уголас, удзень, углыб, упершыню, уранку, ураннi, уразброд, усур'ёз i iнш.;
прыназоўнiкаў з формамi назоўнiкаў верх, нiз, перад, зад, бок, гара, высь, век, пачатак, раз, ноч, вечар, ранiца i iншых пры адсутнасцi пры iх азначэння або дапаўнення: зверху, наверх, уверх, уверсе, данiзу, знiзу (але: з верху да нiзу), нанiз, унiзе; наперад, уперад, уперадзе; ззаду, назад, узад; збоку, набок, убок, убаку; дагары, згары, угары, угару; увысь; удалеч; навек, навекi; спачатку, упачатку; адразу, ураз; уночы, поначы; звечара (але: з вечара да ранку), надвечар, увечары; зранку (але: з ранку да вечара), уранку. Спалучэннi прыназоўнiкаў з назоўнiкам пры наяўнасцi паясняльнага слова пiшуцца асобна: на верх гары, на нiз ямы, у высь завоблачную, у даль палёў, на векi вечныя, у пачатку года, з пачатку вясны.
3. Пiшуцца разам прыслоўi таксама, гэтаксама, штодзень, штоноч (штоночы), штовечар (штовечара), штотыдзень (штотыдня), штомесяц, штогод i iнш.
4. Пiшуцца праз злучок прыслоўi па-першае, па-другое, па-трэцяе i г.д., а таксама ўтвораныя ад прыметнiкаў i займеннiкаў прыслоўi, якiя пачынаюцца з па- i заканчваюцца на -ску (-цку), -i (-ы), -аму (-яму), -ому, -му (-йму): па-гаспадарску, па-беларуску, па-брацку, па-мастацку, па-бацькоўску, па-чалавечы, па-хлапечы, па-добраму, па-ранейшаму, па-даўняму, па-веснавому, па-мойму, па-свойму i iнш.
5. Асобна пiшуцца прыназоўнiк у i склонавая форма поўнага прыметнiка ў значэннi прыслоўя, калi яна пачынаецца з галоснай: у адкрытую.
6. Пiшуцца асобна блiзкiя па значэннi да прыслоўяў спалучэннi назоўнiка з прыназоўнiкам:
калi памiж прыназоўнiкам i назоўнiкам можна паставiць азначэнне: у момант (у адзiн момант), у тупiк (папаў у такi тупiк, што не выбрацца), да астатку (да самага астатку);
калi назоўнiк у пэўным (адным) значэннi захаваў хаця б некаторыя склонавыя формы з прыназоўнiкамi (за выключэннем назоўнiкаў верх, нiз, перад, зад, бок, гара, высь, далеч, век, пачатак, раз, ноч, вечар, ранак i iнш.): пад паху, пад пахi, пад пахамi; па часе, да часу, з часам, у час; праз меру, у меру, па меры; на памяць, на памяцi, па памяцi; на руку, не з рукi; да душы, па душы; у пару, да пары, не ў пару; за мяжой, за мяжу, з-за мяжы; за гранiцай, з-за гранiцы.
7. Пiшуцца асобна наступныя блiзкiя па значэннi да прыслоўяў спалучэннi назоўнiкаў з прыназоўнiкамi:
без: без упынку, без аглядкi, без разбору, без развагi, без толку, без канца; але: бясконца, безупынна, безаглядна, безразважна, бесталкова;
да: да адвалу, да зарэзу, да ўпаду, да смерцi;
на: на баку, на хаду, на ляту, на скаку, на вiду, на смак, на слых, на вока, на грэх, на дзiва, на славу, на смех, на гвалт, на злосць, на жаль;
з: з налёту, з разбегу, з разгону, з размаху, з наскоку, з ходу, з гарачкi.
8. Пiшуцца асобна:
спалучэннi часцiц не i нi з прыназоўнiкавымi формамi назоўнiкаў: не ў меру, не ў пару, не ў лад, не пад сiлу, не да смеху, не да спеху, не да смаку, не да твару, не на жарт, нi на ёту, нi за грош;
спалучэннi назоўнiкаў, якiя пачынаюцца з галоснай, з прыназоўнiкам у: у абхват, у абдымку, у абмен, у абрэз, у адзiночку, у абцяжку, у iмгненне i iнш.;
выразы: усё роўна, усё адно, як бачыш, як след, як мага i iнш.; але: якраз.
§ 39. Прыназоўнiкi, злучнiкi, часцiцы, выклiчнiкi
1. Пiшуцца разам:
прыназоўнiкi, якiя ўтварылiся ў вынiку злiцця прыназоўнiка з назоўнiкам: замест, наконт, накшталт, звыш;
прыслоўi, якiя ўжываюцца ў якасцi прыназоўнiкаў i з'яўляюцца вынiкам злiцця склонавых форм назоўнiкаў з прыназоўнiкамi: зверху, наперадзе, наперакор, насустрач (насустрэчу), уперад, уперадзе, услед (услед за цягнiком);
злучнiкi, якiя ўтварылiся ў вынiку злiцця прыназоўнiка з займеннiкам цi словамi колькi, столькi: затое, прычым, прытым, паколькi, настолькi. Такiя злучнiкi патрэбна адрознiваць ад словазлучэнняў прыназоўнiкаў з адпаведнымi займеннiкамi цi неазначальна-колькаснымi словамi: паволi рабiў, затое грунтоўна (але: за што ўзяў, за тое i аддаў); паколькi абяцаў, трэба зрабiць (але: бяром па столькi, па колькi дамовiлiся);
злучнiкi ажно, альбо (або), нiбы, нiбыта, каб;
злучнiк ды з часцiцай i (пераважна ў далучальным значэннi), утвараючы складаны злучнiк дый: зраблю дый годзе. Складаны злучнiк дый, якi ўжываецца пераважна для далучэння сцвярджэння закончанасцi, спынення дзеяння, неабходна адрознiваць ад састаўнога злучнiка ды з часцiцай i са значэннем далучэння: нiхто больш не прапанаваў, ды i нiчога не хацелася;
займеннiкi i прыслоўi з постфiксамi -сь, -сьцi: дзесь, хтось, дзесьцi, хтосьцi, кудысьцi, чыйсьцi, якiсьцi;
займеннiкi з пачатковай узмацняльнай часцiцай а: анiхто, анiяк, анiдзе, анiкуды. Часцiца а пiшацца разам з часцiцай нi: анi воблачка, анi нiчога, анi не хачу.
2. Пiшуцца асобна словы ў састаўных злучнiках: таму што, так што, хiба што, як толькi, як быццам, перш чым, гэта значыць, то так, а таксама ў словазлучэннях, якiя ўжываюцца ў функцыi пабочных слоў: можа быць, так кажучы, такiм чынам i iнш.
3. Пiшуцца праз злучок:
складаныя прыназоўнiкi з-за, з-пад, з-над, з-памiж, з-па-над, па-за, па-над;
складаныя выклiчнiкi, падзыўныя i гукапераймальныя словы: о-го-го, вой-вой-вой, о-ё-ёй, а-я-яй, дзю-дзю-дзю, ха-ха-ха, дзын-дзын-дзын, ку-ку, трах-тарарах, уга-уга i iнш.;
словы з прыстаўкай абы-, постфiксамi -небудзь, -колечы (-кольвечы, -кольвек), часцiцай то: абы-хто, абы-што, абы-дзе, абы-адкуль, хто-небудзь, дзе-небудзь, куды-небудзь, як-колечы (кольвечы), ён-то, сказаць-то сказаў.
4. Займеннiкi абы-хто i абы-што пры спалучэннi з прыназоўнiкамi пiшуцца асобна: абы ў каго, абы да каго, абы з чым.
5. Займеннiк абы-якi пры спалучэннi з прыназоўнiкамi перадаецца або трыма словамi (абы з якiмi), або двума (з абы-якiмi).
6. Словы, вытворныя ад прыслоўя абы-як, з прэфiксам абы пiшуцца разам: абыякавы, абыякава, абыякавасць, абыякаваты i iнш.
7. Часцiца такi пiшацца праз злучок у словах тыпу ўсё-такi, так-такi, а таксама ў тых выпадках, калi яна стаiць пасля дзеяслова: прыйшоў-такi сам. Ва ўсiх астатнiх выпадках часцiца такi пiшацца асобна: Ён такi надумаўся прыйсцi. Ён усё ж такi думае прыехаць.
8. Пiшуцца асобна часцiцы бы (б), жа (ж): прыйшоў бы, прыйшла б, казаў жа, чаму ж, хто ж бы, як жа ж, а таксама што ў такiх спалучэннях, як пакуль што, амаль што, толькi што, сама што, хiба што i iнш.
§ 40. Правапiс не (ня) i нi
1. Не (ня) пiшацца разам:
калi без не (ня) слова не ўжываецца: небарака, неруш, неслух, невук, немаўля, невiдзiмка, незабудка, нечысць, нелюдзiм, нехрысць, нядзеля, нявестка, нягода, нястача, нябыт, нявер'е, нязгрэба, нядбальства; ненавiдзець, непакоiцца, нездаровiцца, недамагаць, няможацца, няволiць; непахiсны, непарушны, незабыўны, нелюдзiмы, нехлямяжы, нечуваны; няспынна, няўцям, няшчадна, нельга, няма;
з назоўнiкамi, калi адмоўе прыдае слову без гэтай часцiцы значэнне супрацьпастаўлення, адмаўлення: неспецыялiст, нечалавек, неметал, нятэрмiн, нелiнгвiст i iнш., напрыклад: рознiца памiж тэрмiнамi i нятэрмiнамi, кнiга прызначана ў асноўным для неспецыялiстаў, нелiнгвiсту гэтыя тэрмiны могуць быць незнаёмыя;
з прыметнiкамi i прыметнiкавымi прыслоўямi на -о (-а), калi спалучэнне iх з не служыць не для адмаўлення якога-небудзь паняцця, а для выражэння новага, супрацьлеглага паняцця: невысокi (нiзкi), нешырокi (вузкi), недалёкi (блiзкi), неспакойны (якi хвалюецца), невялiкi (малы), нелегальна (падпольна, скрыта), нямнога (мала) i iнш., а таксама з прыслоўем няйначай (абавязкова). Наяўнасць паясняльных слоў, як правiла, не ўплывае на напiсанне разам не з прыметнiкамi: незнаёмы нам аўтар, невядомыя навуцы факты, непрыгодны для будоўлi матэрыял, няправiльныя ў многiх адносiнах вывады;
у дзеяслоўнай прыстаўцы неда-, якая абазначае неадпаведнасць патрэбнай норме: недалiчваць (мець менш, чым трэба), недаацэньваць (ацэньваць нiжэй, чым належыць), недаважваць (адважваць менш, чым патрабуецца), недагледзець (дзiця), недавыканаць (выканаць менш за норму), недамерваць (адмерваць менш, чым трэба). Ад дзеясловаў з прыстаўкай неда- адрознiваюцца дзеясловы з прыстаўкай да-, якiя спалучаюцца з не i абазначаюць не даведзенае да канца дзеянне: не давучыцца да канца, не дачакацца цябе, не даскочыць да берага, не дасядзець да канца, не даглядзець фiльм;
з дзеепрыметнiкамi, пры якiх адсутнiчаюць паясняльныя словы цi супрацьпастаўленне: неасушаныя (балоты), нержавеючая (сталь), нечаканы (прыход), непрыбраны (пакой), незачыненыя (дзверы), няходжаная (сцежка); але: не засеянае жытам поле, не асушаныя да гэтага часу балоты. Не (ня) пiшацца разам з поўнымi дзеепрыметнiкамi i прыметнiкамi пры наяўнасцi пры iх слоў вельмi, надта, зусiм, выключна, абсалютна, незвычайна i iнш.: вельмi неабдуманы ўчынак, выключна неспрыяльнае надвор'е, абсалютна непрымальная прапанова, зусiм някепскi вынiк, надта няласкавы прыём;
з займеннiкамi, калi на часцiцу не падае нацiск i памiж не i займеннiкам няма прыназоўнiка, i з падобнымi займеннiкавымi прыслоўямi: не`хта, не`шта, не`кага, не`чага, не`каму, не`чаму; не`йкi, не`йчы, не`калi, не`куды, не`як, не`калькi, не`дзе, не`адкуль; але: не адкуль, не адтуль (пры нацiску на займеннiкавым прыслоўi);
у прыслоўях: нечакана, неабсяжна, неўзабаве, незадоўга, неўпапад, непадалёк, неўзаметку, няўцям, нехаця, нельга; у прыназоўнiку нягледзячы на; у часцiцах няўжо, няхай, постфiксе -небудзь (як-небудзь, хто-небудзь) i слове няма.
2. Не пiшацца асобна:
з дзеясловамi i дзеепрыслоўямi: не бачыў, не ведаў, не буду рабiць, не бяры, не рабi, не курыць; не ведаючы куды; рабiць не спяшаючыся; сказаць не падумаўшы;
са словамi iншых часцiн мовы, калi ёсць або падразумяваецца супрацьпастаўленне: не шчасце, а адно гора з вамi; любога колеру, толькi не жоўтага; заходзiць да нас, але не часта; не два - больш; не каму, а вам будзе лепш; не пашкоджаны, але не працуе нешта; вада не гарачая - ледзь цёплая; не далёка - зусiм блiзка;
з поўнымi дзеепрыметнiкамi, калi пры iх ёсць паясняльныя словы: да канца не вырашанае пытанне, не пакiнутая без увагi парада, даўно не стрыжаны, цалкам не ўпэўнены;
з дзеепрыметнiкамi ў кароткай форме: у пакоi (было) не прыбрана, твае правы (былi) не парушаны, дзверы не зачынены;
з прыметнiкамi, прыслоўямi, калi ў якасцi паясняльнага слова выступае займеннiк або займеннiкавае прыслоўе, якiя пачынаюцца з нi: нiкому не патрэбны, нiхто не галодны, нi да чаго не здольны;
з прыметнiкамi i прыслоўямi з паясняльным словам, якое мае ацэначнае значэнне якасцi: далёка не лепшы вынiк, сёння дзень зусiм не горшы за мiнулы, не спелы яшчэ яблык;
з нязменнымi словамi не трэба, не варта, не шкода, не супраць, якiя выступаюць у якасцi выказнiка;
з усiмi словамi, часткi якiх пiшуцца праз злучок: паступiў не па-сяброўску, зроблена не па-людску, не навукова-папулярны фiльм;
асобна пiшуцца часткi выразу не раз: Не раз прыходзiлася яму хадзiць праз гэты лес;
у зваротах не хто iншы, як; не што iншае, як; не хто iншы, а; не што iншае, а, у складзе якiх ёсць адносныя займеннiкi хто, што i азначальны займеннiк iншы (хто iншы, што iншае), якiя ў спалучэннi з не з'яўляюцца адмаўленнем iх сумеснага значэння: не хто iншы ўзяў, як ён; не хто iншы, а толькi ён; гэта не што iншае, як вапна; гэта не што iншае, а толькi нейкi звярок прашмыгнуў; але: нiхто iншы не быў, толькi ён; нiшто iншае не цiкавiць яго, адно толькi кнiгi.
3. Нi пiшацца разам:
у займеннiках, калi нi не аддзелена ад займеннiка прыназоўнiкам: нiхто, нiшто, нiкога, нiчога, нiякi, нiчый, нiякаму, нiчыйго, нiчыiм; але: нi ў кога, нi ў якiм, нi ў якiя, нi да чаго, нi да каго;
у прыслоўях нiколi, нiдзе, нiкуды, нiадкуль, нiяк, нiколькi, нiчуць, а таксама ў вытворных словах: нiчыйны, нiштаваты, нiякавата, нiякаватасць;
у слове нiбы (нiбыта).
4. Нi пiшацца асобна перад выказнiкам у даданых частках складаных сказаў, калi служыць для ўзмацнення сцвярджальнага значэння: Дзе б нi быў я, Мiнскам ганаруся; а таксама ва ўстойлiвых узмацняльных зваротах: што нi кажы; з кiм бы то нi было; што б там нi было.
Глава 8
ПРАВIЛЫ ПЕРАНОСУ
§ 41. Правiлы пераносу простых, складаных, складанаскарочаных слоў, умоўных графiчных скарачэнняў i iншых знакаў
1. З аднаго радка на другi слова пераносiцца па складах: во-ля, тра-ва, за-яц, га-ла-ва, ка-ва-лак, стра-ка-ты, пра-ве-рыць, пе-ра-кi-нуць.
2. Калi ў сярэдзiне слова памiж галоснымi маецца спалучэнне зычных, то пераносiцца на наступны радок або ўсё гэта спалучэнне, або любая яго частка. Можна пераносiць: ся-стра, сяс-тра, сяст-ра; во-стры, вос-тры, вост-ры; пту-шка, птуш-ка; кро-пля, кроп-ля; ма-ста-цтва, мас-тац-тва, мас-тацт-ва; ра-змова, раз-мова; за-става, зас-тава; ра-скрыць, рас-крыць, раск-рыць; бя-скрыўдна, бяс-крыўдна, бяск-рыўдна; дзя-цi-нства, дзя-цiн-ства, дзя-цiнс-тва, дзя-цiнст-ва; двац-цаць, два-ццаць; калос-се, кало-ссе; сол-лю, со-ллю; памяц-цю, памя-ццю; мыц-ца, мы-цца; паа-бапал, па-абапал; насен-не, насе-нне.
3. Пры пераносе нельга:
пакiдаць або пераносiць на наступны радок адну лiтару, нават калi яна адпавядае складу: аса-ка, лi-нiя, ра-дыё, еха-лi, па-коi;
разбiваць пераносам спалучэннi лiтар дж i дз, калi яны абазначаюць адзiн гук [дж], [дз']: ура-джай, са-джаць, ра-дзi-ма, ха-дзiць. Спалучэннi дж i дз можна разбiваць пераносам, калi д адносiцца да прыстаўкi, а з, ж - да кораня: пад-жары, ад-жаць, пад-земны, ад-значыць;
аддзяляць ад папярэдняй галоснай лiтары й i ў: сой-ка, бой-кi, май-стар, дай-сцi, зай-мацца, праў-да, слоў-нiк, маў-чаць, заў-тра, праў-нук;
аддзяляць мяккi знак i апостраф ад папярэдняй зычнай: буль-ба, прось-ба, вазь-му, бур'-ян, сем'-яў, мыш'-як.
4. У складаных словах кожная iх частка пераносiцца згодна з правiламi пераносу асобных слоў: се-на-ўбо-рка, збож-жа-зда-ча.
5. Не дзеляцца пры пераносе абрэвiятуры, якiя пiшуцца вялiкiмi лiтарамi або з'яўляюцца спалучэннем лiтар i лiчбаў, а таксама графiчныя скарачэннi слоў i выразаў: ААН, ЮНЕСКА, НАТА, АБСЕ, ДАI, АI-95, г.д., г.зн., стст.; не адрываюцца пры пераносе ад лiчбаў далучаныя да iх злучком канчаткi або часткi канчаткаў: а 19-й (гадзiне), 1-га (студзеня); не адрываюцца ад прозвiшчаў iнiцыялы: Я.Брыль, К.М.Мiцкевiч, Я.Ф.Карскi, Гурскi М.I.; не пераносяцца на наступны радок знакi прыпынку; не пераносiцца на наступны радок злучок (дэфiс), якi супадае са знакам пераносу (пры гэтым знак пераносу не ставiцца); пры пераносе нельга адрываць ад лiчбы скарочаныя назвы адзiнак вымярэння: 1990 г., XXI ст., 100 кг, 50 га, 2 км, 10 см, 1000 руб.
Раздзел II
ПУНКТУАЦЫЯ
Глава 9
КРОПКА
§ 42. Правiлы пастаноўкi кропкi
1. Кропка ставiцца ў канцы закончанага апавядальнага сказа: Вечар быў цёмны i цiхi. Побач з чыгункай стаяў высокi стары лес, таемны, пануры i важны. На станцыi шумеў паравоз таварнага цягнiка, шумеў цiха i роўна, як бы баючыся парушыць спакой гэтага лесу. Замаўкаюць птушыныя звонкiя спевы, калi восень прыходзiць у край наш лясны. Позняя ноч. Цiшыня.
2. Калi ў канцы апавядальнага сказа ў дужках указваецца аўтар або даецца пашпартызацыя, то кропка ставiцца пасля дужак: Жнеi спяваюць у полi, жыта густое жнучы (М.Танк). Госця, маладая дзяўчына, сядзела ў пакоi i цiха размаўляла з мацi (У.Караткевiч). Выдатны паэт i крытык Максiм Багдановiч вылучаўся глыбокай i шырокай адукацыяй, тонкiм разуменнем паэзii (ЛiМ).
3. Пасля слоў i сказаў, якiя з'яўляюцца загалоўкамi да тэкстаў, папер рознага прызначэння, а таксама кнiг, карцiн, фiльмаў i iншых твораў, пасля надпiсаў на шыльдах кропка не ставiцца. Калi ж загаловак, назва або надпiс складаюцца з двух або некалькiх сказаў, то кропка пасля апошняга сказа не ставiцца: Рэстаран "Ружа". Сямейныя абеды
4. Кропкай звычайна аддзяляецца "назоўны тэмы" - назва прадмета, асобы цi з'явы, пра якую будзе iсцi гаворка ў наступным тэксце.
Напрыклад:
Пiхты. Вынослiвыя, гонкiя, стройныя. Яны, як громаадводы, тырчаць з тайгi. Без сукоў, адны голыя ствалы. Толькi на самай макавiне дзе-нiдзе рэдзенькiя кароценькiя лапкi (Я.Сiпакоў).
Дзед Мiронавiч. З-за яго i запiсваю гэта. Дзед - у капелюшы, з сахаром у руцэ. А барада... раскошная, як у прарока (Я.Брыль).
5. Кропка ставiцца ў канцы пабуджальных сказаў, калi просьба цi пажаданне выказаны спакойным тонам, без клiчнай iнтанацыi.
Напрыклад:
Нiколi не спыняйцеся на паўдарозе (Я.Колас).
Не шумiце, вербы, ля майго акна (П.Броўка).
Бярыце, дзецi, кошыкi, паедзем мы на пошукi тугiх баравiкоў (П.Панчанка).
Не хiтруй, Аўсееў. Тут табе не кiрмаш - таргавацца. Табе загадана, ты i выконвай (В.Быкаў).
6. Кропка ставiцца ў канцы складаных сказаў з ускосным пытаннем.
Напрыклад:
Пятро падышоў i спытаў у шафёра, цi можна пад'ехаць (I.Шамякiн).
Дзед Талаш i Мартын Рыль сталi раiцца аб тым, што рабiць далей i куды iсцi (Я.Колас).
Мiхалка i не стараўся дазнацца, дзе бывае яго гаспадар (К.Чорны).
7. Кропка ставiцца пасля сцвярджальных цi адмоўных слоў-сказаў так, не i iх сiнонiмаў (ага, але, эге, ну, добра i iнш.) пры адсутнасцi клiчнай або пытальнай iнтанацыi.
Напрыклад:
"У бiблiятэку збiраецеся?" - "Так".
"А вы, уласна кажучы, хто? Iнжынер?" - "Не. Настаўнiца" (I.Шамякiн).
"Ты мяне слухаеш?" - "Ага" (Я.Колас).
8. Кропка ставiцца перад злучнiкамi i, ды, а, але, аднак i iнш., калi яны звязваюць памiж сабой самастойныя сказы.
Напрыклад:
Лабановiч борздзенька кiнуўся да форткi. Але там было ўсё цiха (Я.Колас).
Саўчанка дазволiў разлiкам добра адаспацца. Ды на холадзе, у сырых нiшах, не надта спiцца (I.Шамякiн).
9. Кропкай аддзяляюцца асобныя часткi выказвання пры парцэляцыi.
Напрыклад:
Людзi змагаюцца i перамагаюць. Вайну. Страх. Голад. Дэспатызм, тупасць... (I.Шамякiн).
"Тады будзе мiр. I шчасце. I жыццё", - сказаў я не без некаторага пафасу (В.Быкаў).
10. Кропка ставiцца ў канцы рубрык пералiчэння, калi гэтыя рубрыкi з'яўляюцца самастойнымi сказамi. Паслядоўнасць пунктаў пазначаецца лiчбамi з кропкай.
Напрыклад:
У пастанове былi запiсаны чатыры пункты:
1. Арганiзаваць саюз настаўнiкаў на падставе пастановы сходу ад 9 лiпеня 1906 года.
2. Саюз ставiць сабе асноўнай мэтай - весцi барацьбу з самадзяржаўным ладам шляхам прапаганды iдэi рэвалюцыi сярод насельнiцтва i распаўсюджання рэвалюцыйнай лiтаратуры. Кожнаму члену арганiзаванага настаўнiцкага саюза ставiцца ў абавязак - стварэнне на месцах рэвалюцыйных ячэек з мэтай прыцягнення найбольшай колькасцi членаў у саюз настаўнiкаў.
3. Арганiзаванаму настаўнiцкаму саюзу далучыцца да Усерасiйскага саюза настаўнiкаў i ўвайсцi з iм у цесныя зносiны.
4. Для вядзення спраў саюза выбiраецца бюро ў складзе 3-х асоб: Садовiча, Райскага i Тукалы (Я.Колас).
11. Кропка ставiцца пасля ўмоўных графiчных скарачэнняў (акрамя стандартных скарочаных абазначэнняў метрычных мер): г. Мiнск; в. Лебядзiнец; г. Капыль Мiнскай вобл.; але: 100 г, 5 см, 3 сек i iнш.
Калi ўмоўным графiчным скарачэннем заканчваецца сказ, то ў канцы сказа другая кропка не ставiцца.
Напрыклад:
Iснуюць iндукцыйная электрычная зварка (токамi высокай частаты), зварка электронным промнем i iнш.
12. Кропкай аддзяляюцца назвы дзеючых асоб у драматургiчных творах, калi гэтыя iмёны запiсваюцца ў адным радку з рэплiкай.
Напрыклад:
Ч а р н а в у с. Можа, я занадта рэзка выступiў. Трэба будзе пагаварыць з iм.
В е р а. Я лiчу, што вы вельмi добра выступiлi, i няма чаго вам прабачэння прасiць (К.Крапiва).
13. Кропка ставiцца ў спасылках (у тым лiку i падрадковых) пры ўказаннi на крынiцу цытаты пасля прозвiшча аўтара, калi ўслед за iм iдзе назва твора гэтага аўтара.
Напрыклад:
Было лета, самая зялёная пара яго (I.Мележ. "Подых навальнiцы").
Тварэц мовы - народ. Задача ж пiсьменнiка - у фармiраваннi, адборы лепшага, у прывядзеннi мовы да лiтаратурных норм. Як бачым, задача немалая. Мы павiнны мець мову прыгожую, гучную, простую, але гнуткую i выразную (Я.Колас. "Развiваць i ўзбагачаць лiтаратурную мову").
Глава 10
ПЫТАЛЬНIК
§ 43. Правiлы пастаноўкi пытальнiка
1. Пытальнiк ставiцца ў канцы простага сказа (у тым лiку слова-сказа), якiм выражаецца прамое пытанне.
Напрыклад:
Дзе вы, песнi жнiўныя? Хто вас адвячоркамi панясе над нiваю? (П.Броўка).
Адкуль тут музыка нясецца? Чыя тут песня ў душу льецца? (Я.Колас).
- Няўжо дачакалiся? Няўжо праўда? - бы дзiця, радавалася дзяўчына (В.Быкаў).
- Га? - не зразумеў пытанне дзед (Я.Колас).
2. Пытальнiк ставiцца ў канцы складаназалежнага сказа, калi пытанне выражана ў галоўнай i даданай частках або толькi ў галоўнай.
Напрыклад:
Цi ты, бабка, не ведаеш, хто гэта прынёс сюды красак? (Я.Колас).
Хто згадае, чаго сэрца плача? (П.Трус).
Край мой родны! Дзе ж у свеце край другi такi знайсцi, дзе б магла так, поруч з смеццем, гожасць пышная ўзрасцi? (Я.Колас).
Што можа быць даражэйшае сэрцу чалавека, як у сталых гадах пачуць цябе, роднае слова, у чужой старане? (К.Крапiва).
Пытальнiк можа ставiцца ў канцы складаназалежнага сказа i тады, калi прамое пытанне заключаецца ў даданай частцы.
Напрыклад:
I скажы, дзядок, адкуль хмары гэтыя выходзяць? (Я.Колас).
3. Пытальнiк ставiцца ў канцы складаназлучанага i бяззлучнiкавага складанага сказа, калi кожная яго частка або толькi апошняя частка выражае пытанне.
Напрыклад:
Цi гэта казку лес складае, цi даль ачнулася нямая i немасць песняй парушала? (Я.Колас).
Яго пакрыўдзiлi, зняважылi, а ён будзе кланяцца iм? (Я.Колас).
Стамiўся ў дарозе, ды дзе спачываць? (П.Броўка).
Паслухай добра: чуеш песнi? (Я.Колас).
4. У пытальных сказах з аднароднымi членамi сказа пытальнiк можа ставiцца пасля кожнага аднароднага члена з мэтай раздзялення пытання.
Напрыклад:
Вольна iшлi яны [калгаснiкi] пушчай, прыцiшыўшы крокi... Стрэл адзiнокi рэхам трывожна глухiм дакацiўся да iх. Што гэта? Стрэл паляўнiчы? Цi знак таямнiчы? (А.Куляшоў).
Глава 11
КЛIЧНIК
§ 44. Правiлы пастаноўкi клiчнiка
1. Клiчнiк ставiцца ў канцы простага i складанага сказаў, якiя вымаўляюцца з клiчнай iнтанацыяй.
Напрыклад:
Эх, i прывабныя стаяць летнiя дзянькi! (I.Навуменка).
Што за дзяўчына! Што за натура! (Я.Колас).
Як хацеў бы я па палях прайсцi i ўпiцца iх пахам, росамi, паглядзець, зiрнуць, як жыты растуць, як калосiкi налiваюцца! (Я.Колас).
Цыц! Не смець казаць мянушку, а то знiму на вас папружку! (Я.Колас).
"Рукi ўгору!" - грымнуў тут дзядзька Мiрон... (М.Лынькоў).
Ён не служка тут больш - квiта! (Я.Колас).
Калi часткi складанага сказа з'яўляюцца клiчнымi, то яны раздзяляюцца коскай або iншым знакам прыпынку, а ў канцы сказа ставiцца клiчнiк.
Напрыклад:
Якiя знаёмыя назвы i словы, якая цудоўная родная мова! (П.Панчанка).
Ты паслухай, Апанас, што за голас, што за бас! (Я.Колас).
Параўн.: Колькi хараства i чароўнага прывабу ў сiнiх даляхЎ Колькi новых малюнкаў, свежых матываў i таемных здарэнняў абяцаюць яны вачам i сэрцу падарожнага! (Я.Колас).
Як хiтра, мудра збудавана! Як чыста, хораша прыбрана! (Я.Колас).
2. Клiчнiк ставiцца пасля звароткаў, якiя стаяць у пачатку або ў канцы сказа, пасля выклiчнiкаў i гукаперайманняў, што стаяць у пачатку, у сярэдзiне цi ў канцы сказа, калi гэтыя словы вымаўляюцца з клiчнай iнтанацыяй.
Напрыклад:
Пiлiпчык! Нясi з iстопкi, што там ёсць у нас. Людзям час даўно снедаць (М.Лынькоў).
Я помню летнiя часiны i вас, грыбныя баравiны! (Я.Колас).
- Гу-гу! - штось гукне, садрыгнецца, бах-бах! - на гук той адзавецца i аж па лесе пойдзе рэхам... (Я.Колас).
Там рыба - ого-го! (Я.Маўр).
3. Клiчнiк ставiцца ў канцы слоў i сказаў, якiмi эмацыянальна перадаюцца прывiтаннi, развiтаннi, вiншаваннi, пажаданнi, заклiкi i iнш.
Напрыклад:
- Дзень добры!
- Дзень добры! Сядай, чалавеча! (А.Куляшоў).
- Добры дзень вам! - сказала, усмiхаючыся ад нечаканасцi i здзiўлення, Вера Сымонаўна (Б.Сачанка).
Усiм народам - мiр i шчасце! (А.Астрэйка).
Добрай ночы!
Слава працаўнiкам-хлебаробам!
З Новым годам! З новым шчасцем!
Здароўя вам i поспехаў!
4. Клiчнiк можа ставiцца пасля "назоўнага тэмы" ("назоўнага ўяўлення").
Напрыклад:
Мурог! Ды што за травiца! I шоўк у ёй мяккi i лён, i вечная наша крынiца з гаючай жывiцай-вадзiцай ад бацькаўскiх, дзедаўскiх дзён! (Я.Колас).
Радзiма, Радзiма! Зямля маiх продкаў, гаворка пявучая, песня-душа! Сцiскалася сэрца ад болю салодкага, ад горкай любовi, пазнанай спярша (А.Звонак).
5. Клiчнiк можа ставiцца ў дужках для выражэння эмацыянальных адносiн да зместу выказвання.
Напрыклад:
Прыйшоў адтуль [з рэдакцыi] лiст. А ў iм, як звычайна, пiсалася: "... вiдаць, вы (!) упершыню ўзялiся за пяро..." (В.Зуёнак).
Сцэна (дадатковая), якая падвешана (!) над звычайнай сцэнай, важыць зноў жа нi многа нi мала - сорак пяць тон... (А.Васiлевiч).
Глава 12
ШМАТКРОП'Е
§ 45. Правiлы пастаноўкi шматкроп'я
1. Шматкроп'е ставiцца ў канцы апавядальнага сказа для абазначэння незакончанасцi выказвання.
Напрыклад:
Няма Хатынi... Звоняць толькi званы (Р.Мачульскi).
I змоўклi абодва надоўга, думалi кожны пра сваё... (Б.Сачанка).
Беларусь, Беларусь, нi канца, нi краю... (Я.Брыль).
Направа будзе лiсцвяны лясок. За iм вёска Ямшчына. За Ямшчынай проста дарога на поўдзень. Адлiчыш па дарозе дзве першыя вёскi... (К.Чорны).
Людзi ездзяць, а ты... (Я.Брыль).
2. Шматкроп'е ставiцца пасля апошняга слова пералiчэння, калi яно абрываецца.
Напрыклад:
У гэтым кутку мiжрэчча некалькi вёсак маюць назву Рудня: Рудня Марымонава, Рудня Каменева... (I.Шамякiн).
Ёсць кулямёты, ёсць аўтаматы. I шаблi, карабiны... (Б.Сачанка).
Чуецца гоман мне спелае нiвы, цiхая жальба палёў, лесу высокага шум-гуд шчаслiвы, песня магутных дубоў... (Я.Колас).
3. Шматкроп'е ставiцца для абазначэння нечаканых перапынкаў, перарывiстасцi ў маўленнi, што ўзнiкаюць у вынiку перажыванняў, хвалявання чалавека або пошуку спосабу выражэння думкi.
Напрыклад:
- Я... так... хлопец... падарожны, праз сябе сам... Я... нiчый! - i пры гэтым асцярожна ён [Сымон] зiрнуў на дзедаў кiй (Я.Колас).
Я хацеў сказаць, што мы... сёння... не сустракаемся... (I.Мележ).
Чакай, як жа яе [настаўнiцу] звалi... Гм, Людмiла Рыгораўна... Людмiла Рыгораўна Капуцкая... Здаецца, зусiм нядаўна тое ўсё было... А колькi чаго перажыта!.. (Б.Сачанка).
А Сава сказаў коратка i проста: "Для мяне, хоць зараз..." - "Нiчога... - перабiў Паддубны. - Толькi канспiрацыя... прашу... Асцярожна. Вывучайце сваiх людзей..." (П.Пестрак).
- Антоська!.. родны мой! канаю... перагарэў, адстаў, знiкаю... Вядзi ж ты рэй, вядзi... адзiн... як лепшы брат, як родны сын (Я.Колас).
- Я спужаўся?! - разгарачыўся Лявон. - Я спуж... (З.Бядуля).
4. Шматкроп'е ставiцца ў пачатку, у сярэдзiне, у канцы цытаты, каб паказаць, што ў гэтых месцах прапушчаны словы.
Напрыклад:
К.Крапiва, раскрываючы сутнасць сатырычных твораў, адзначае: "...рэзананс сатырычнага твора... залежыць ад значнасцi аб'екта, на якi гэты твор накiраваны".
Доўгi час сяброўскiя адносiны звязвалi I.Шамякiна з I.Мележам. "Безумоўна, жывучы па-суседску, - успамiнае ён, - мы часта заглядвалi адзiн да аднаго i вялi цiкавыя лiтаратурныя размовы, больш спакойныя, глыбокiя, чым нашы калектыўныя дыспуты...".
I.Шамякiн успамiнае: "Пленум... надзвычай узбагацiў мяне" (В.Каваленка).
5. У лексiкаграфiчных працах пры пропуску часткi цытаты-iлюстрацыi звычайна ставяцца дзве кропкi.
Напрыклад:
БАРВЕЦЬ, -вее; незак. Тое, што i б а р в а в е ц ь (у 2 знач.). Грывы канчалiся трохi наводдаль, а за iмi.. барвелi ў густой зеленi плямы ўжо чырвоных асiнак. Караткевiч (Тлумачальны слоўнiк беларускай мовы).
6. Калi скарачаецца цытата, у канцы якой павiнен стаяць пытальнiк або клiчнiк, то гэтыя знакi ставяцца пасля дзвюх кропак.
Напрыклад:
Гэй! узвейце сваiм крыллем, арляняты, буйна, бурна..! (Я.Купала).
Параўн.: Гэй! узвейце сваiм крыллем, арляняты, буйна, бурна, на мiнулых дзён магiле, над санлiвасцю хаўтурнай!
7. Шматкроп'е ставiцца ў дыялогу, каб перадаць маўчанне замест адказу на зварот суразмоўцы.
Напрыклад:
- Дык што, пайшлi? - запыталася дзяўчынка.
- ...
- Ну, чаго ты маўчыш?
8. Шматкроп'е ставiцца памiж абзацамi пры нечаканым пераходзе ад аднаго плана апавядання да другога.
Напрыклад:
Яна была яшчэ зусiм маладая, але на твары яе ляжаў адбiтак перажытага. Цесненькiя маршчынкi сабралiся на яе лбе i каля рота, сiнiя кругi былi пад вачыма, твар увесь быў запэцканы зямлёй. Кароценькi рваны кажушок на ёй таксама быў у зямлi...
Часавы раздзеўся, набраў у кварту вады i стаў умывацца. За iм памылiся яшчэ два. Кабета падняла галаву i папрасiла дазвалення памыцца (К.Чорны).
Калi пераход ад аднаго плана апавядання да другога мае больш рэзкi характар, то шматкроп'е ставiцца ў канцы першага абзаца i ў пачатку другога.
Напрыклад:
Цi помнiць яна, што гаварыла вясною? Тады ў садзе белай пенай з ружовымi прасветамi цвiлi яблынi... Цвiлi, каб за ўсё лета антонаўкi выраслi, паспелi, сталi такiмi, як некалi яна казала...
...Успомнiла! Зiрнула на Антона, усмiхнулася, узяла самы большы яблык i паднесла да губ (I.Грамовiч).
9. Шматкроп'е можа ставiцца пасля "назоўнага тэмы".
Напрыклад:
Хатынь... Мала хто чуў, мусiць, гэтую назву да вайны. Мала хто ведаў i самую вёску, якая згубiлася сярод лясоў i пагоркаў Лагойшчыны.
Максiм Багдановiч... Кароткi быў яго жыццёвы век. Ён вымяраецца дваццаццю пяццю гадамi. Многiя лiтаратары ў такiм узросце толькi пачынаюць тварыць. Ён жа - закончыў (А.Бачыла).
Глава 13
КОСКА Ў ПРОСТЫМ СКАЗЕ
§ 46. Коска памiж аднароднымi членамi сказа
1. Коскай раздзяляюцца аднародныя члены сказа, якiя не звязаны памiж сабой злучнiкамi.
Напрыклад:
Згiнулi сцюжы, марозы, мяцелiцы (Я.Купала).
Наўкола гуў, гаманiў, мiтусiўся салдацкi натоўп (В.Быкаў).
Молада, хораша, звонка спяваў гарманiст (Я.Брыль).
Не з'яўляюцца аднароднымi членамi i не аддзяляюцца адзiн ад аднаго коскай два дзеясловы ў аднолькавай форме, якiя стаяць побач, утвараючы ў сэнсавых адносiнах адно цэлае тыпу: Пайду вазьму. Пайсцi даведацца. Вазьмi аднясi. Сядзем абмяркуем. Устань паглядзi.
2. Раздзяляюцца коскамi два або некалькi прыметнiкаў-азначэнняў, якiя адносяцца да аднаго i таго слова ў сказе i характарызуюць прадмет з аднаго боку, г.зн. называюць падобныя прыкметы аднаго прадмета.
Напрыклад:
Мяккiя, ласкавыя гукi стройным сугалоссем палiлiся па пакоi (Я.Колас).
Беларусь, твой народ дачакаецца залацiстага, яснага дня... (М.Багдановiч).
Раздзяляюцца коскамi азначэннi, якiя абазначаюць адметныя адзнакi розных прадметаў.
Напрыклад:
Навучэнцы гiмназiй маюць магчымасць вывучаць нямецкую, французскую, iспанскую, англiйскую лiтаратуры.
Не раздзяляюцца коскамi неаднародныя прыметнiкi-азначэннi.
Напрыклад:
Над далёкiмi лясамi звiсала тонкая блакiтная смуга (Я.Колас).
Я гляджу на зялёнае рослае жыта, на крутыя мурожныя ў лузе стагi (С.Грахоўскi).
Плыве над верасам хваёвы душны пах (П.Панчанка).
Насталi кароткiя туманныя асеннiя днi (Я.Колас).
3. Коскай аддзяляюцца аднародныя члены сказа, якiя звязваюцца памiж сабой злучнiкамi а, але, ды (у значэннi "але"), аднак, хоць, толькi i iнш.
Напрыклад:
Паўлюк толькi зiрнуў, але нiчога не сказаў (Я.Колас).
Сонца толькi што ўзышло, аднак прыгравала ўжо даволi горача (Э.Самуйлёнак).
Голас яго ўжо быў амаль звычайны, толькi хрыпеў... (I.Шамякiн).
I дзядзька быў рыбак выдатны, хоць больш урыўкавы, прыватны... (Я.Колас).
Дождж быў моцны, ды кароткi.
4. Коскай аддзяляюцца аднародныя члены сказа, якiя звязваюцца пры дапамозе парных злучнiкаў як ... так i; не толькi ... але (а) i; калi не ... то (дык); хоць ... але (а); хоць i не ... затое (аднак); не то што ... але i i iнш.
Напрыклад:
Пажар заўважылi як з баракаў, так i з пасёлка (П.Пестрак).
Мацi як несла патэльню яечнi на стол, так i застыла з ёю на паўдарозе (I.Шамякiн).
Каб не то што сказаць, але i падумаць нiхто кепскага не мог... (I.Мележ).
Якуб Колас - паэт, i паэт не толькi ў сваiх паэмах, але i ў прозе (Б.Сачанка).
5. Коскай аддзяляюцца адзiн ад аднаго аднародныя члены сказа, якiя звязваюцца пры дапамозе паўторных злучнiкаў i ... i, ды ... ды, то ... то, нi ... нi, не то ... не то, цi ... цi, цi то ... цi то, або (альбо) ... або (альбо) i iнш.
Напрыклад:
Я рад i сонцу, i вясне, i дожджыку (Я.Пушча).
Пазбiраць iх [людзей] толькi трэба ды на добрую дарогу наставiць, ды даць iм добрага камандзiра (Я.Колас).
Касцы iдуць то грамадою, то шнурам цягнуць, чарадою, то паасобку, то па пары... (Я.Колас).
Нi далеч, нi час не заслоняць мне родных бароў (Я.Колас).
Потым чуваць цi то птушыны шчэбет-перасвiст, цi то веснавое бульканне ручаiн (Я.Брыль).
6. Калi паўторныя злучнiкi i ... i, нi ... нi, то ... то звязваюць словы як аднародныя часткi ўстойлiвых (фразеалагiчных) выразаў, то ў iх перад гэтымi злучнiкамi коска не ставiцца.
Напрыклад:
i днём i ноччу, i туды i сюды, i смех i грэх, i смех i слёзы, i смех i гора, i скокам i бокам, i так i сяк, i так i гэтак, i тут i там, i вашым i нашым, i такi i гэтакi, i ў хвост i ў грыву;
нi так нi гэтак, нi бэ нi мэ, нi сёе нi тое, нi з таго нi з сяго, нi ўзад нi ўперад, нi жывы нi мёртвы, нi рыба нi мяса, нi кала нi двара, нi даць нi ўзяць, нi многа нi мала, нi больш нi менш, нi адтуль нi адсюль, нi свет нi зара, нi стаць нi сесцi, нi села нi пала, нi слуху нi духу, нi складу нi ладу, нi гневу нi ласкi, нi канца нi краю, нi сват нi брат, нi к сялу нi к гораду, нi ў кола нi ў мяла, нi ў пяць нi ў дзесяць, нi грозьбай нi просьбай, нi спору нi ўмалоту, нi дому нi лому;
то скокам то бокам, то сюды то туды, то ўзад то ўперад, то тое то сёе, то так то сяк i iнш.
7. Не аддзяляюцца коскай два аднародныя члены сказа, якiя звязваюцца паўторнымi злучнiкамi, калi яны паводле сэнсу i iнтанацыi ўтвараюць адзiнства.
Напрыклад:
Як хмары закрылi i сонца i зоры, пайшоў [Калiна] партызанiць да бору... (П.Броўка).
Вiтаю цябе я i соллю i хлебам! (Я.Купала).
I дзень i два яны ў дарозе (Я.Колас).
Цi вясною цi ўлетку шмат народу на палетку (А.Русак).
8. Коскай раздзяляюцца ўсе аднародныя члены сказа, калi папярэднiя з iх звязаны памiж сабой без злучнiкаў, а наступныя - пры дапамозе паўторнага злучнiка i.
Напрыклад:
Жыццё чулася ў траве, у гаёчку, i лясочку, на палях, i на лугах, i ў зялёненькiм лужочку, i ў крынiчных берагах (Я.Колас).
Дзень iграе на жалейцы, на трубе, i на ражку, i на сiнiм трыснягу (М.Танк).
9. Калi паўторны злучнiк i стаiць пасля першага аднароднага члена, перад злучнiкам таксама ставiцца коска.
Напрыклад:
У песнях жа родны край, родныя словы жылi, i жывуць, i жыць будуць (Я.Купала).
10. Коскай аддзяляюцца аднатыпныя пары аднародных членаў сказа, звязаных памiж сабой злучнiкам i. (У сярэдзiне пар коска не ставiцца.)
Напрыклад:
Паэтам сваёй справы павiнен быць кожны: каваль i iнжынер, матэматык i гiсторык, географ i выкладчык лiтаратуры (В.Вiтка).
Сосны i вязы, дубы i асiны вакол возера вартай пасталi (Я.Купала).
11. Калi злучнiк i звязвае больш як дзве пары аднародных членаў сказа, то перад iм ставiцца коска. (У сярэдзiне пар, звязаных памiж сабой злучнiкам i, коска не ставiцца.)
Напрыклад:
Лясы ў нашай краiне можна сустрэць вялiкiя i малыя, i густыя i рэдкiя, i хвойныя i змешаныя.
12. Калi злучнiк i звязвае неаднатыпныя пары аднародных членаў сказа, памiж iмi коска не ставiцца.
Напрыклад:
Удзень i ўночы над палямi i лясамi чулiся выбухi снарадаў i аўтаматная стралянiна (I.Мележ).
§ 47. Коска памiж словамi, якiя паўтараюцца
1. Коскай раздзяляюцца аднолькавыя словы i радзей - спалучэннi слоў, не звязаныя памiж сабой злучнiкамi (за выключэннем i, ды), якiя пераважна стаяць побач i паўтараюцца для сэнсавага падкрэслiвання працягласцi, бесперапыннасцi дзеяння, для колькаснага або эмацыянальнага выдзялення прадметаў, з'яў, асоб, для ўзмацнення прыкметы i ступенi якасцi, сцвярджэння або адмаўлення i iнш.
Напрыклад:
Плыве, плыве за хмарай хмара... (П.Трус).
Не веру, не веру i не веру. Гэтага не магло быць (К.Крапiва).
Нiколi, нiколi нiдзе не забыць, як хлопцы выходзяць адранкам касiць (П.Броўка).
I рэчка ёсць. А рыбы, рыбы! (Я.Колас).
2. Калi перад словам, якое паўтараецца, стаiць слова толькi або i толькi цi iменна, то коскамi выдзяляецца разам усё гэта спалучэнне.
Напрыклад:
Перад Лабановiчам усплыў вобраз Ядвiсi, i зноў аб ёй, толькi аб ёй, пачаў ён думаць (Я.Колас).
Значыць, ты з iм, iменна ты з iм, а не ён з табою (А.Кулакоўскi).
У яго, i толькi ў яго, хацела б яна вучыцца мужнасцi, высакародству, адданасцi справе (А.Васiлевiч).
3. Калi перад кожным словам, якое паўтараецца, стаiць злучнiк i, то перад iм ставiцца коска.
Напрыклад:
I гудуць, i гудуць па азiмай раллi трактары (М.Танк).
Глуха шэпча лес зялёны, i шумiць ён, i шумiць (Я.Колас).
Коска ставiцца перад далучальнымi злучнiкамi i, ды, якiя стаяць пры паўтораным слове з удакладненнем.
Напрыклад:
Я пакахаў цябе з дзяцiнства, i пакахаў да слёз (П.Трус).
4. Коскай не раздзяляюцца пры паўторным ужываннi словы, якiя стаяць побач:
два словы, звязаныя адзiночнымi злучнiкамi i, ды (у значэннi i): Хваля паветра дрыжыць i дрыжыць (Я.Колас). Кругом была вада i вада (Я.Маўр). Днi бягуць ды бягуць (Я.Колас);
два аднолькавыя або аднакаранёвыя словы, калi наступнае слова ўжываецца з адмоўем не: было не было, прасi не прасi, хочаш не хочаш, дагонiш не дагонiш, купiў не купiў, злавiў не злавiў, дрэва не дрэва, брат не брат, i ён не ён, насiць не перанасiць, вазiць не перавазiць, прасiць не дапрасiцца, чакаць не дачакацца, капаць не дакапацца, сказаць не скажаш, зрабiць не зробiш i iнш.;
два аднолькавыя словы, калi наступнае слова ўжываецца з часцiцай дык i паўтараецца для ўзмацнення меры дзеяння, ступенi якасцi: закiнуў дык закiнуў, падскочыў дык падскочыў, скакаць дык скакаць, страсянуў дык страсянуў, вецер дык вецер, паводка дык паводка, чалавек дык чалавек. Калi самалёт крута пайшоў унiз, Сашка не спалохаўся: скакаць дык скакаць (М.Лынькоў).
§ 48. Коска пры параўнальных зваротах
1. Параўнальныя звароты, якiя пачынаюцца злучнiкамi як, бы, як бы, нiбы, нiбыта, быццам, як быццам, што, як i, чым, выдзяляюцца коскамi.
Напрыклад:
Па небе хмары, як палотны, паўночны вецер рассцiлае (Я.Колас).
Дзяўчаты, нiбы русалкi, карагоды водзяць (П.Панчанка).
Поле, нiбыта падковай, акружана лесам (I.Навуменка).
Над возерам устае, быццам белая воўна, пахучы туман (З.Бядуля).
Зоры высыпаюць, бы iней... (Я.Колас).
2. Выдзяляюцца коскамi спалучэннi слоў як адзiн, як правiла, як звычайна, як знарок, як цяпер, як заўсёды i iнш.
Напрыклад:
Мы па сiгналу ваеннай трывогi ўсе, як адзiн, уставалi на бой (П.Глебка).
Пажылыя людзi памятаюць, як цяпер, дзень заканчэння Вялiкай Айчыннай вайны.
Каля магазiна, як заўсёды, збiраюцца вяскоўцы.
3. Пры параўнальных зваротах са злучнiкамi як, як быццам, чым i iншых у шэрагу выпадкаў коска не ставiцца.
Коска не ставiцца перад злучнiкамi як i чым у спалучэннях больш як (не больш як), больш чым (не больш чым), менш як (не менш як), менш чым (не менш чым), не блiжэй як, не далей як, не часцей як, не радзей як, не iначай як, усё роўна як i iнш., якiя выражаюць абмежаванне ў прасторы, часе, колькасцi.
Напрыклад:
Абоз расцягнуўся больш як на вярсту (Я.Колас).
Менш чым праз хвiлiну Несцяровiч вярнуўся ў хату (К.Чорны).
У такiх спалучэннях коска перад як i чым ставiцца тады, калi яны сэнсава i iнтанацыйна выдзяляюцца.
Напрыклад:
Лес патрэбен людзям не меней, чым хлеб (I.Навуменка).
Людзей у лесе было больш, як грыбоў (Я.Колас).
4. Не выдзяляюцца коскамi:
устойлiвыя выразы са злучнiкам як: як мага, як след, як мае быць, як належыць, як не ў сябе i iнш.
Напрыклад:
Трэба як належыць рыхтавацца ў дарогу.
Не паспеў Лабановiч як мае быць разгледзець гэтыя ўбогiя апартаменты вартаўнiка, як зараз жа выплыла з-за дрэў яго постаць (Я.Колас);
устойлiвыя параўнаннi з як: вiдна як днём, гол як сакол, галодны як воўк, злы як сабака, белы як палатно, белы як снег, пабляднеў як палатно, моцны як дуб, здаровы як бык, лёгкi як пярынка, няўклюдны як мядзведзь, патрэбны як паветра, чорны як сажа, цвёрды як камень, чырвоны як рак, цёмна як ноччу, хiтры як лiса, палахлiвы як заяц, халодны як лёд, баяцца як агню, берагчы (глядзець) як вока, ведаць як свае пяць пальцаў, маўчаць як рыба, бiцца як рыба аб лёд, не бачыць як сваiх вушэй, як рукой зняло, як рукой падаць, як кот наплакаў, растаў як снег, лопнуў як мыльны пузыр, прыстаў як смала, стаiць як укопаны, спаў як забiты, расце як на дражджах, адчуваць сябе як дома, усе як на падбор, як на далонi, як на iголках i iнш.
5. Не выдзяляюцца коскамi параўнальныя звароты, якiя з'яўляюцца iменнай часткай выказнiка.
Напрыклад:
Яны для мяне як бацькi (В.Быкаў).
Ты як песня тая (Я.Пушча).
Лiпа нiбы цёмная хмара за акном (Я.Брыль).
6. Коска не ставiцца перад параўнальным зваротам, калi перад iм ёсць часцiца не або прыслоўi зусiм, амаль.
Напрыклад:
Мiхась трымаўся не як сталы чалавек (Я.Колас).
Яны адчувалi сябе амаль як дарослыя людзi (Я.Колас).
7. Не выдзяляюцца коскамi звароты з як, калi яны ўжываюцца са значэннем "у якасцi" або са значэннем тоеснасцi.
Напрыклад:
Чмаруцьку ведаюць усе як чалавека з фантазiяй (М.Лынькоў).
Ён славiўся ў брыгадзе як выдатны падрыўнiк (I.Мележ).
Я захоўваю франтавыя пiсьмы братоў i сяброў як памяць аб iх.
Гэта кнiга выдадзена як дапаможнiк для студэнтаў.
Быў дзень як дзень.
Алесь быў хлопец як хлопец.
§ 49. Коска пры адасобленых азначальных зваротах i словах
1. Коскамi выдзяляюцца:
дапасаваныя азначэннi, выражаныя дзеепрыметнiкавымi i прыметнiкавымi словазлучэннямi, што стаяць пасля назоўнiка, якi паясняюць.
Напрыклад:
Мiж iмён, праслаўленых на свет, былi iмёны нашых блiзкiх i знаёмых (П.Глебка).
Вядома, няма ўжо таго пярэстага дывана, калi бела-сiнiм полымем палае дол, зарослы пралескамi (I.Навуменка).
Сiнявокая смуга, поўная цеплынi i ласкi, песцiла далёкiя лясы i купчастыя бярозы (Я.Колас);
дапасаваныя азначэннi, выражаныя прыметнiкамi i дзеепрыметнiкамi без паясняльных слоў, калi яны стаяць пасля назоўнiка, з якiм звязаны, i звычайна маюць падкрэсленую сэнсавую нагрузку.
Напрыклад:
Шумiць рака, вясёлая, жывая (А.Бачыла).
А пад поўнач пасыпаў сняжок, заложны, спорны, густы i сухi (Я.Колас).
Хата, вымытая i прыбраная, чакала гасцей.
Лабановiч, зацiкаўлены, глянуў яшчэ раз на пасаду (Я.Колас);
дапасаваныя азначэннi, выражаныя прыметнiкамi i дзеепрыметнiкамi (з паясняльнымi словамi i без iх), калi яны стаяць перад назоўнiкам i маюць дадатковае акалiчнаснае адценне (прычыны, уступкi).
Напрыклад:
Узрушаны i выведзены з раўнавагi, старшыня грозна ўшчувае крыкуноў (Я.Колас).
Захоплены гэтаю новаю думкаю, Пракоп доўга не можа заснуць (Я.Колас).
Падахвочаныя, дужыя, хлопцы адразу ўзялiся за працу (Я.Колас);
дапасаваныя азначэннi, выражаныя прыметнiкамi i дзеепрыметнiкамi з паясняльнымi словамi i без iх, якiя адносяцца да назоўнiка (пераважна да дзейнiка) i стаяць перад iм, радзей - пасля яго, але аддзеленыя ад гэтага назоўнiка выказнiкам цi iншымi членамi сказа.
Напрыклад:
Магутныя ў сваёй велiчы, стаялi старыя дубы (I.Навуменка).
Мокрая i прыцiснутая асеннiм холадам, цяпер гэта раслiннасць усё яшчэ гусцiлася i ўпарта зелянелася (К.Чорны).
Iгнась вярнуўся дадому праз два тыднi, схуднелы, абарваны (У.Лiпскi);
дапасаваныя азначэннi, выражаныя прыметнiкамi i дзеепрыметнiкамi, адзiночныя i з паясняльнымi словамi, якiя адносяцца да асабовых займеннiкаў.
Напрыклад:
Пранiкнiцеся любоўю да маёй Беларусi, людзi. Велiчная i гордая, яна таго вартая (У.Караткевiч).
Радасная здагадка азарае мяне, i, здзiўлены, я паволi ўстаю ў акопе (В.Быкаў).
Пiльны, насцярожаны, ступiў ён у хату (I.Мележ).
Калi ў склад адасобленага азначальнага звароту ўключана iншая ўдакладняльная канструкцыя, то яна выдзяляецца коскамi: Навокал быў густы травянiсты луг, усыпаны, нiбы пацеркамi, расою... (Я.Сiпакоў).
Калi дапасаваныя азначэннi не маюць выражанага акалiчнаснага значэння, коска можа не ставiцца: Працяты марозам снег хрустка скрыпеў пад нагамi дзеда Талаша i грамознага Мартына Рыля (Я.Колас).
2. Дапасаваныя азначэннi, выражаныя прыметнiкамi i дзеепрыметнiкамi, адзiночныя i з паясняльнымi словамi, адасабляюцца i выдзяляюцца коскамi i ў тым выпадку, калi пры iх займеннiк адсутнiчае, але падразумяваецца: Заняты думкамi, [я] i не заўважыў, як надышоў вечар.
3. Калi да аднаго назоўнiка або займеннiка ў сказе адносяцца некалькi адасобленых азначэнняў, выражаных дзеепрыметнiкавымi i прыметнiкавымi словазлучэннямi або адзiночнымi азначальнымi словамi, то яны раздзяляюцца коскамi як аднародныя члены сказа.
Напрыклад:
Данiла Платонавiч смяяўся шчыра i весела, гэтак жа як i яны, маладыя, бадзёрыя (I.Шамякiн).
Ён [дзiк], натапыраны, раз'юшаны, раз'ятраны, стаяў непадалёку ад толькi што вырытай ямкi i цяжка дыхаў - бакi яго хадзiлi ходырам (Б.Сачанка).
4. Не адасабляюцца i не выдзяляюцца коскамi дапасаваныя азначэннi, выражаныя адзiночнымi прыметнiкамi i дзеепрыметнiкамi, што стаяць пасля назоўнiка, якi паясняюць i з якiм утвараюць адно сэнсавае цэлае.
Напрыклад:
Плыве, гудзе шум гулкi, будаўнiчы... (Я.Купала).
Травою спелаю, мурожнай уся запахла сенажаць (А.Астрэйка).
5. Не выдзяляюцца коскамi дапасаваныя азначэннi, выражаныя прыметнiкамi i дзеепрыметнiкамi (з паясняльнымi словамi або без iх), якiя пры цеснай сувязi з дзеясловам становяцца iменнай часткай выказнiка.
Напрыклад:
Саша iшла дадому вясёлая, узрушаная гульнёй (I.Шамякiн).
А лес, як добры той знаёмы, стаiць збялелы, нерухомы (Я.Колас).
6. Адасабляюцца i выдзяляюцца коскамi:
недапасаваныя азначэннi, выражаныя назоўнiкамi ва ўскосных склонах (з паясняльнымi словамi i без iх), з прыназоўнiкамi i, радзей, без прыназоўнiкаў.
Напрыклад:
Без шапкi, у адной гiмнасцёрцы, Васiль з усяе сiлы працаваў вёсламi (I.Шамякiн).
Хутчэй бы прыйшла зiма, белая i маладая, з малiнавымi маразамi, са звонам канькоў на лёдзе i навагодняй ёлкай (П.Панчанка).
На гарадок паўзла цёмна-шызая хмара, з ружова-серабрыстымi беражкамi (С.Грахоўскi);
прыдаткi, якiя адносяцца да асабовых займеннiкаў i звычайна стаяць пасля iх, зрэдку - перад займеннiкам.
Напрыклад:
I толькi ён, мароз заўзяты, мароз занадта зухаваты, адзiн па лесе пахаджае... (Я.Колас).
Вунь яны цягнуцца, варожыя акопы (А.Марцiновiч).
Сын леснiка, я сам з маленства любiў палiць касцёр, пасядзець ля вогнiшча (I.Шамякiн);
прыдаткi, якiя адносяцца да назоўнiкаў, стаяць пасля iх i не ўтвараюць з iмi цеснага сэнсавага адзiнства, у тым лiку i тыя, што далучаюцца пры дапамозе злучнiка як (з адценнем прычыны).
Напрыклад:
I мядзведзь, даўнi ўладар пушчаў, таксама прабiвае сабе сцежку, прыходзячы з далёкiх нязведаных сховаў (П.Пестрак).
Сцяпана, як смелага салдата, часта пасылалi ў разведку (В.Быкаў);
прыдаткi, якiя з'яўляюцца ўласнымi iмёнамi, стаяць пасля агульнага назоўнiка i маюць удакладняльнае значэнне (перад iмi можна без змены сэнсу ўставiць словы гэта значыць, а iменна).
Напрыклад:
Часцей заходзiць туды i старшыня, Захар Лемеш (Я.Колас).
Гэта быў наш сусед, Iван Бразоўскi, Шуркаў бацька (Я.Брыль);
прыдаткi, якiя адносяцца да ўласнага iмя, стаяць пасля яго i маюць удакладняльнае значэнне.
Напрыклад:
Ганна, мацi Лабановiча, была жанчына добрая, працавiтая, руплiвая... (Я.Колас).
Самай выдатнай фiгурай Адраджэння быў Францыск Скарына, сын купца з Полацка (У.Караткевiч).
Перад уласным iмем i агульным назоўнiкам прыдатак адасабляецца толькi тады, калi мае дадатковае акалiчнаснае значэнне: Пiсьменнiк-псiхолаг, Колас вельмi добра разумеў чалавечыя характары (I.Шамякiн).
Два прыдаткi, якiя стаяць перад уласным iмем, коскамi не аддзяляюцца, тры i болей - аддзяляюцца: доктар тэхнiчных навук прафесар Сiдарчук I.М.; начальнiк штаба капiтан Дзянiсаў; доктар тэхнiчных навук, прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэмii Рэспублiкi Беларусь Мацкевiч Ю.Ф.; дэкан, доктар хiмiчных навук, прафесар Васiльеў А.А. i iнш.
Пасля ўласнага iмя прыдаткi такога тыпу аддзяляюцца коскамi: М.I.Смяян, доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар, акадэмiк Нацыянальнай акадэмii навук Беларусi, заслужаны дзеяч навукi Рэспублiкi Беларусь.
7. Выдзяляецца коскамi прыдатак да назоўнiка або асабовага займеннiка, якi ёсць або падразумяваецца ў папярэднiм сказе цi ў частцы складанага сказа: Дзе ж падзеўся той Сымон? Цi дзе ходзiць спазарання, непаседа-ветрагон? (Я.Колас).
§ 50. Коска пры адасобленых акалiчнасцях i акалiчнасных зваротах
1. Коскай выдзяляюцца акалiчнасцi, выражаныя дзеепрыслоўнымi зваротамi, незалежна ад iх месца ў сказе.
Напрыклад:
Шчасце ў працы знайшоўшы, добра ў полi араць (П.Броўка).
Нiзкiя сонечныя прамянi, яшчэ не абласкаўшы зямлю, знаходзiлi беласнежную кiпень яблынь i запальвалi яе ружовым святлом (В.Карамазаў).
2. Акалiчнасцi, выражаныя дзеепрыслоўнымi зваротамi, якiя з'яўляюцца ўстойлiвымi выразамi, коскамi не аддзяляюцца.
Напрыклад:
Яны працавалi не пакладаючы рук (З.Бядуля).
I слухаюць яго вушы развесiўшы (А.Макаёнак).
Растуць яны [дзецi] тут у нас на лес гледзячы (Я.Брыль).
3. Выдзяляецца коскамi акалiчнасць, выражаная адзiночным дзеепрыслоўем пры дзеяслове-выказнiку.
Напрыклад:
Раз-пораз стукалi, падаючы, спiлаваныя дрэвы (П.Галавач).
Успыхвалi, трапечучы, белыя ракеты (I.Мележ).
I нечакана над самай галавою раскалоўся гром, затрашчала, ломячыся, дрэва (В.Адамчык).
4. Акалiчнасцi, выражаныя адзiночнымi дзеепрыслоўямi, не адасабляюцца i не выдзяляюцца коскамi, калi стаяць пасля дзеяслова-выказнiка i сваiм значэннем наблiжаюцца да прыслоўя спосабу дзеяння цi часу.
Напрыклад:
Бацька доўга сядзiць задумаўшыся, i я не чапаю гэтых дум (Я.Скрыган).
Лена бегла не азiраючыся (М.Лынькоў).
Не хвалiся сеўшы, а хвалiся з'еўшы (Прыказка).
Людзi хутка ўстаюць, спяшаючыся апранаюць сваё скураное адзенне (Э.Самуйлёнак).
5. Перад злучнiкам i, якi звязвае дзве акалiчнасцi, выражаныя адзiночнымi дзеепрыслоўямi або дзеепрыслоўнымi зваротамi, а таксама прыслоўем з дзеепрыслоўем, коска не ставiцца, як пры аднародных членах сказа.
Напрыклад:
Смеючыся i жартуючы, дзецi iшлi да рэчкi (Я.Колас).
Крушынскi гаварыў цiха i не пазiраючы на госця (З.Бядуля).
Пры бяззлучнiкавай сувязi памiж такiмi акалiчнасцямi коска ставiцца.
Напрыклад:
Ганна, не азiраючыся, не слухаючы нiчога, пералазячы платы, напрасткi праз мокрыя, па-асенняму голыя агароды паляцела да Васiлёвага селiшча (I.Мележ).
Конь выцягнуў воз на цвярдзейшую дарогу i пайшоў раўней, не спяшаючыся (К.Крапiва).
Панiзiўшы голас, шэптам дзед сказаў з узрушэннем: "У лес трэба перабiрацца..." (Я.Колас).
6. Калi акалiчнасць, выражаная адзiночным дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, знаходзiцца памiж аднароднымi дзеяслоўнымi выказнiкамi, звязанымi злучнiкам i, то яны выдзяляюцца коскамi без злучнiка.
Напрыклад:
Сонца апусцiлася зусiм нiзка i, стамiўшыся, пачало хiлiцца на захад (Б.Сачанка).
Стараста слухаў, прыплюшчыўшы вочы, i толькi згаджаўся (Я.Колас).
7. Не аддзяляецца коскай акалiчнасць, выражаная дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, перад якой стаiць узмацняльная часцiца i.
Напрыклад:
Штосьцi трэба рабiць i не атрымаўшы звестак (А.Кулакоўскi).
Антон умее гаварыць i не падумаўшы як след (П.Галавач).
8. Калi спалучальны злучнiк, што звязвае два аднародныя дзеяслоўныя выказнiкi, стаiць памiж адасобленымi акалiчнасцямi, выражанымi дзеепрыслоўнымi зваротамi цi адзiночнымi дзеепрыслоўямi, якiя адносяцца да розных выказнiкаў, то коска ставiцца перад злучнiкам i пасля яго.
Напрыклад:
Iван зацяў дыханне, стараючыся як найлепей пацэлiць, i, трошкi не падпусцiўшы сабаку да каменя, стрэлiў (В.Быкаў).
Удвух з Андрэем неслi яны сетку на бераг, трымаючы вусцем угору, i, толькi адышоўшыся далей ад вады, перавярнулi яе кулём на дол (Я.Колас).
9. Калi акалiчнасць, выражаная дзеепрыслоўным зваротам або адзiночным дзеепрыслоўем, стаiць пасля злучнiка цi злучальнага слова, якое звязвае часткi складанага сказа, то яна аддзяляецца коскай без гэтага злучнiка.
Напрыклад:
Чуеш ты, як звоняць цiха, як, палi вiтаючы свае, недзе ўнучка слуцкае ткачыхi пра вясну шчаслiвая пяе (М.Танк).
Жанчына сядзела перабiраючы фартух. А потым паглядзела ў акно i, не чакаючы маёй просьбы, цiха пачала сваё апавяданне (А.Васiлевiч).
Сонца, зрабiўшы свой штодзённы кругабег, апусцiлася зусiм нiзка i, стамiўшыся, пачало хiлiцца на захад (Б.Сачанка).
10. Выдзяляюцца коскамi акалiчнасцi, выражаныя дзеепрыслоўным зваротам, i адзiночнае дзеепрыслоўе ў пазiцыi пасля злучнiка а, якi звязвае два аднародныя дзеяслоўныя выказнiкi з супрацьлеглым значэннем.
Напрыклад:
Лабановiч не спынiўся, а, выбраўшы больш зручнае месца, смела рушыў наперад (Я.Колас).
Ён не гаварыў, а, махаючы кулакамi, крычаў (П.Пестрак).
11. Калi злучнiк а па сэнсе непасрэдна звязаны з акалiчнасцю, выражанай дзеепрыслоўем, тады пасля яго коска не ставiцца.
Напрыклад:
Рыгор доўга шукаў выхад, а знайшоўшы, весела ўсмiхнуўся i выйшаў з кватэры (Ц.Гартны).
Садзiлася [сонца] на хвалi велiзарным чырвоным кругам, а сутыкнуўшыся з вадою, увачавiдкi змянiла форму (А.Кулакоўскi).
12. Акалiчнасць, выражаная адзiночным дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, пры якiх стаяць часцiцы толькi, нават, разам з iмi аддзяляецца коскай.
Напрыклад:
Толькi прайшоўшы амаль паўдарогi, [дзед] запытаў: - Ну, а як у цябе ў школе? (П.Броўка).
Нават узяўшы кнiгу першы раз у рукi, разумееш, як табе пашчасцiла.
З краю на лясных прагалах стаялi маладыя бярозкi, толькi-толькi выпускаючы пахучыя лiсточкi i надаючы лесу асаблiвую чароўнасць (Я.Колас).
13. Калi адасобленая акалiчнасць, выражаная адзiночным дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, звязана з астатняй часткай сказа злучнiкамi нiбы, як бы, быццам i iнш., то коска ставiцца перад адпаведным злучнiкам.
Напрыклад:
Яна [машына] то бегла весела, жвава, калi было роўна, то гула i стагнала, быццам злуючыся, што яе не пускаюць (Я.Скрыган).
Бушмар правёў рукою па твары, як бы знiмаючы з яго штосьцi чужое i непрыемнае (К.Чорны).
Леначка прыпала тварам да маiх грудзей, нiбы хаваючы яго i ад мяне i ад сябе (Я.Брыль).
14. Пры адасобленай акалiчнасцi, выражанай дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, замест коскi можа ставiцца працяжнiк, калi дзеепрыслоўе выразна выдзяляецца сэнсава.
Напрыклад:
Не шукаючы - не знойдзеш (Прыказка).
I памагаць яму трэба - умеючы (Я.Брыль).
15. Выдзяляецца коскамi акалiчнасць, выражаная назоўнiкамi ва ўскосных склонах з прыназоўнiкамi насуперак, у адпаведнасцi, са згоды i iншымi са значэннем прычыны, умовы, уступкi, спосабу дзеяння.
Напрыклад:
Насуперак лiхой стыхii, на гэтай згруджанай жарстве, узняўшы вежы залатыя, прыгожы горад расцвiце (П.Глебка).
Максiма ў ваенна-марское вучылiшча не прынялi, i ён, наперакор жаданню бацькоў, на злосць усiм, паехаў у марскi тэхнiкум (I.Шамякiн).
Дваццаць восьмага лiпеня, у вынiку абыходнага манеўру i баявой атакi, войскi Першага Беларускага фронта авалодалi Брэстам (У.Карпаў).
У выпадку якой патрэбы, звяртайцеся па дапамогу (I.Шамякiн).
Нягледзячы на трывожны час, рынак жыў сваiм звычайным жыццём (А.Якiмовiч).
У адпаведнасцi з законам, кожны мае права на працу.
Пры такiх акалiчнасных канструкцыях з некаторымi прыназоўнiкамi дапускаецца адсутнасць коскi, калi яны сэнсава i iнтанацыйна не выдзяляюцца.
Напрыклад:
А млын - добры пункт, дзе можна ў выпадку патрэбы схавацца (З.Бядуля).
У адпаведнасцi з надвор'ем гэтак жа часта змяняе свой колер i возера (В.Вольскi).
16. Коскамi выдзяляюцца iнфiнiтыўныя звароты, калi яны далучаюцца да выказнiка пры дапамозе злучнiкаў каб, для таго каб, з тым каб, замест таго каб i iнш.
Напрыклад:
На тое ён i лес, каб шумець (К.Крапiва).
Зрабiлi б што-небудзь карыснае, замест таго каб гуляць.
17. Не выдзяляецца коскамi iнфiнiтыўны зварот з каб, калi ён уваходзiць у пытальную сiнтаксiчную канструкцыю з пачатковым што: Што каб пайсцi ў адпачынак? А што каб сказаць? А што каб запрасiць iх у госцi? i iнш.
18. Коскамi могуць выдзяляцца акалiчнасцi, выражаныя прыслоўямi або прыслоўнымi зваротамi, што адносяцца да выказнiка i маюць значэнне заўвагi.
Напрыклад:
Хведар бег, аслабела i няўцямна, ужо не выбiраючы шляху (В.Быкаў).
Сабака ўсё брахаў, заложна i аднатонна (К.Крапiва).
§ 51. Коска пры словах i спалучэннях слоў, якiя ўдакладняюць або абмяжоўваюць значэнне iншых слоў у сказе
1. Коскамi выдзяляюцца акалiчнасцi, выражаныя словамi i спалучэннямi слоў са значэннем месца, часу, спосабу дзеяння i iнш., якiя стаяць побач i ўдакладняюць, канкрэтызуюць цi ўзмацняюць сэнс папярэднiх слоў, што маюць больш шырокае значэнне.
Напрыклад:
Тут, на высокай i даволi прасторнай пляцоўцы, i знайшло сабе цiхi прыпынак сяло Верхань (Я.Колас).
За дваром, на бярозах, была пасека - больш за дзясятак лiпавых вулляў (М.Лупсякоў).
Адтуль, недзе з-за ўзгорка, даносiлiся невыразныя, як бы прыглушаныя, гукi (К.Крапiва).
А было гэта тыдзень таму, у нядзелю, пад вечар (Я.Брыль).
2. Калi другая акалiчнасць мае больш шырокае значэнне, чым папярэдняя, то яна не ўдакладняе, а толькi паясняе папярэднюю i коскамi не выдзяляецца.
Напрыклад:
Зусiм iнакш iшло жыццё ў сасняку за горадам, дзе быў штаб фронту (I.Мележ).
Яшчэ зранку на другi дзень па вёсцы панеслася чутка пра гэта здарэнне.
3. Калi другая акалiчнасць у адносiнах да папярэдняй мае больш вузкае значэнне, але па сэнсе i iнтанацыйна не выдзяляецца, то памiж iмi коска не ставiцца.
Напрыклад:
А там за возерам, як струнка, пралегла роўненька чыгунка (Я.Колас).
На балоце паабапал дарогi раслi кусты лазы i алешнiку (Я.Колас).
Дзялiлi лужок найчасцей у нядзелю пад вечар (Я.Брыль).
4. Калi ў сказе стаяць побач адна за адной тры i больш акалiчнасцi, з якiх наступная ўдакладняе папярэднюю, але апошняя не мае ўдакладняльнага значэння, то пасля яе коска не ставiцца.
Напрыклад:
Там, на ўзлессi, на высокiм дрэве з разгалiстай кронай у гняздзе шчабяталi птушаняты.
5. У творах мастацкай лiтаратуры i ў перыядычным друку пры выдзяленнi ўдакладняльных акалiчнасцей з узмацняльным значэннем часам ужываецца працяжнiк.
Напрыклад:
Стрэлы чутны толькi недзе далёка - у лесе (Я.Скрыган).
6. Коскамi выдзяляюцца акалiчнасцi, выражаныя словамi i спалучэннямi слоў, якiя ўдакладняюць, падкрэслiваюць значэнне папярэдняга прыметнiка, займеннiка i iнш.
Напрыклад:
З яснага, без адзiнай хмурынкi, глыбокага неба россыпам зорак свяцiў поўны месячык (I.Шамякiн).
Крыху далей стаяла невялiкая, хат на дзесяць, вёсачка (Я.Сiпакоў).
Хвалiстыя, доўгiя, ледзь не ў пояс, валасы... былi незвычайнага, попельнага колеру (Т.Бондар).
7. Коскамi выдзяляюцца спалучэннi слоў i асобныя словы, якiя ўдакладняюць або абмяжоўваюць, выдзяляюць цi ўзмацняюць сэнс папярэднiх цi наступных слоў, далучаючыся да iх непасрэдна або пры дапамозе выразаў у тым лiку, у тым лiку i, апрача (апроч), акрамя, амаль, за выключэннем, галоўным чынам, па прозвiшчы (па мянушцы i iнш.), гэта значыць, так званы, або, цi (у значэннi "гэта значыць"), асаблiва, нават, напрыклад, як, у прыватнасцi, i ў прыватнасцi, i прытым i iнш.
Напрыклад:
Усе палешукi, у тым лiку i стараста, пiсаць не ўмелi (Я.Колас).
Вада ў Нёмане, нават каля берага, не iдзе, здаецца, а бяжыць (Я.Брыль).
Усе птушкi, i нават непаседлiвыя крыклiвыя вераб'i, схавалiся ад навальнiцы (Я.Маўр).
Добра памагае падбел супроць падагры, цi, як цяпер кажуць, адкладання солi (В.Вольскi).
8. Калi спалучэннi слоў з апрача, акрамя i iншымi маюць пры сабе ўзмацняльную часцiцу i, то яны звычайна коскамi не выдзяляюцца.
Напрыклад:
Пабываў ля крынiцы нехта i акрамя нас.
§ 52. Коска пры пабочных i ўстаўных канструкцыях
1. Коскамi выдзяляюцца пабочныя словы i канструкцыi, якiя стаяць у сярэдзiне або ў пачатку сказа: безумоўна, бясспрэчна, вядома, канечне, зразумела, напэўна, сапраўды, праўда, пэўна, вiдавочна, вiдаць, здаецца, здавалася, мабыць, магчыма, можа, мусiць, няйначай, бадай, знаць, нябось, часам, бывае, бывала, як вядома, як вiдаць, па ўсiм вiдаць, можа быць, чаго добрага, таго i глядзi, само сабой разумеецца i iнш.
Напрыклад:
I я, безумоўна, шчаслiвы i рад, што добра зародзiць густая пшанiца (П.Глебка).
Лабановiч, вiдавочна, быў задаволены, што не трэба доўга шукаць фурманкi (Я.Колас).
Захар Крымянец зiрнуў на зоркi, падумаў пра мароз, якi, няйначай, збярэцца да ранiцы (М.Лынькоў).
Але расстацца нам час наступае; пэўна, ужо доля такая ў нас (М.Багдановiч).
Хацелася мне, вядома, пачуць ад Коласа нешта незвычайнае, важнае (Я.Брыль).
Не можа быць, канечне, i размовы, каб дарослы чалавек нацкаваў юнака на юнака (У.Караткевiч).
Адразу пасвятлела. Вiдаць, ужо ўзышло сонца (I.Мележ).
Як радасна ён сустракаў, бывала, Вялiкдзень (Я.Колас).
2. Не выдзяляюцца коскамi тыя словы, якiя ўжываюцца ў ролi мадальнай часцiцы або са значэннем прыслоўя i выражаюць сцвярджэнне, узмацненне: можа, няйначай, пэўна, напэўна, канечне, сапраўды, часам, бывае, бывала, бадай, бадай што, мо (усечаная форма слова можа) i iнш., а таксама словы вiдаць, здавацца, якiя ў сказе выступаюць выказнiкам.
Напрыклад:
Можа за якой паўгадзiны батальён па вузкiх i слiзкiх ходах, траншэях быў выведзены ў лагчыну... (I.Шамякiн).
Цяпер зiма напэўна ляжа (Я.Колас).
Такiя корчмы-станцыi Мiнскi тракт меў бадай праз кожныя дзесяць кiламетраў (З.Бядуля).
Мiкiта - нелюдзiмы, удзень яго бадай што i не спаткаеш на людзях... (Я.Колас).
Дымiць туман. Мо лепш перачакаць, пакуль зара не прыадчынiць дзверы? (М.Танк).
Адтуль вiдаць адразу пяць азёр (Я.Брыль).
Часамi Лабановiчу здавалася, што вынiкi дасягнуты нязначныя (Я.Колас).
3. Выдзяляюцца коскамi спалучэннi слоў i сказы, якiя маюць значэнне эмацыянальнай ацэнкi фактаў рэчаiснасцi, а таксама перадаюць пачуццёвую рэакцыю на тыя факты, пра якiя гаворыцца ў сказе: на жаль, на вялiкi жаль, на шчасце, як на тое шчасце, на маё здзiўленне, як на тое лiха, як на грэх, як на тую бяду, хвароба на iх i iнш.
Напрыклад:
Аж тут, як на тое шчасце, стаiць сагнутая бярэзiна (С.Грахоўскi).
Хата была, на шчасце, ужо абжытая (П.Пестрак).
Але, на маё здзiўленне, ён адказвае зусiм не так, як я думаў (А.Асiпенка).
Як на грэх, лоў быў шчаслiвы (Я.Колас).
Нават сорам на хатнiх зiрнуць: цi не ўцямiлi, хвароба на iх, ад чаго мой тварык смяецца, ад чаго маё сэрцайка б'ецца (М.Багдановiч).
4. Коскамi выдзяляюцца словы, спалучэннi слоў i сказы, якiя паказваюць на крынiцу паведамлення, на прыналежнасць выказанай думкi: па-мойму, па-твойму, па-ягонаму, па-вашаму, па-iхняму, маўляў, думаю, на мой погляд, з пункту гледжання (каго-небудзь), на думку (каго-небудзь), як вядома, як кажуць, як людзi кажуць, як той казаў i iнш.
Напрыклад:
Гэта, па-мойму, i ёсць сапраўдная сувязь з жыццём (К.Чорны).
Выходзiць, па-ягонаму, што ледзь не самi мы вiнаваты, а не той, што наша дабро крадзе (Я.Брыль).
Яшчэ, як той казаў, не ўсё скончана (Я.Брыль).
5. Коскамi выдзяляюцца словы, спалучэннi слоў i сказы, якiя перадаюць адносiны да спосабу выражэння думкi, матывацыю спосабу выказвання цi выбару стылiстычных сродкаў мовы: адным словам, словам, што называецца, скажам, як гаворыцца, як гэта гаворыцца, iнакш кажучы, карацей кажучы, уласна кажучы, прасцей кажучы, шчыра кажучы, не пры вас кажучы, праўдзiвей сказаць, папраўдзе сказаць, так сказаць, з дазволу сказаць, я сказаў бы i iнш.
Напрыклад:
Скажам, аб вадзе гамонкi не было спрадвек, бо хапала нам заўсёды i азёр, i рэк (А.Астрэйка).
Шчыра кажучы, я толькi лiчуся брыгадзiрам (А.Асiпенка).
6. Коскамi выдзяляюцца словы, спалучэннi слоў i сказы, што выражаюць адносiны гаворачай асобы да слухача: бачыш (бач), прызнацца, кажаш, кажаце, ведаеш, ведаеце, разумееш, разумееце, паверце, выбачайце, даруйце, даруйце мне, калi ласка, калi хочаце ведаць, цi дасце веры, зрабiце ласку i iнш.
Напрыклад:
Але ж язык у цябе, даруй мне, як тая мянташка (М.Лынькоў).
Напiшы мне, калi ласка, пiсямко дахаты! (Я.Колас).
Я, шчыра прызнацца, i загад на вас падрыхтаваў (А.Асiпенка).
7. Коскамi выдзяляюцца словы i спалучэннi слоў, якiя служаць сродкамi сувязi асобных частак выказвання i ўказваюць на паслядоўнасць, абмежаванне, удакладненне, супастаўленне або аб'яднанне частак тэксту, на выражэнне вынiку, заключэння i пад.: па-першае, па-другое, па-трэцяе i iнш., першае, другое, трэцяе i iнш., нарэшце, значыць, дарэчы, наогул, аднак, прынамсi, наадварот, з аднаго боку, з другога боку, у сваю чаргу, разам з тым, у прыватнасцi, мiж iншым, мiж тым, да таго ж, такiм чынам, галоўным чынам, па крайняй меры i iнш.
Напрыклад:
Турсевiч - гэта мой настаўнiк i мой зямляк, прынамсi, аднае воласцi (Я.Колас).
Валодзька выпрасiў, нарэшце, у рэдактара дазвол паехаць на раён (Я.Брыль).
Спазнiлiся, аднак, на вялiкае спатканне, трэба было раней (В.Быкаў).
Мiкола быў, мiж тым, дома (К.Чорны).
З другога боку, Ядвiсi было цiкава паслухаць, як вёў сваю работу ў школе настаўнiк... (Я.Колас).
Па крайняй меры, для яго нiчога ўжо не будзе (В.Быкаў).
Такiм чынам, усе няяснасцi, сумненнi, прынесеныя Саўкам, цяпер развеялiся (Я.Колас).
8. Калi слова нарэшце не выконвае функцыi пабочнага слова i выражае часавае значэнне, то яно коскамi не выдзяляецца.
Напрыклад:
Нарэшце да Панаса падыходзiць шырокi чалавек з жорсткiмi вусамi (Я.Колас).
Тым часам поезд з кожнай хвiлiнай наблiжаўся да вакзала i нарэшце спынiўся (Я.Колас).
Калi слова аднак у пачатку сказа цi другой часткi складаназлучанага сказа i пры аднародных членах ужываецца як супрацiўны злучнiк, яно коскай не аддзяляецца.
Напрыклад:
Турку стала лягчэй ад тае пахвалы, аднак ён прастадушна прызнаўся (В.Быкаў).
Трэба было паспаць. Аднак чамусьцi не спалася.
9. Спалучэннi слоў мiж тым, тым не менш, да таго ж, якiя ўжываюцца ў пачатку сказа або другой часткi складанага сказа, выконваюць функцыю злучнiка i коскай не аддзяляюцца.
Напрыклад:
У вас на мястэчка многа сiлы не патрабуецца, мiж тым вакол вялiкая патрэба ў людзях (Ц.Гартны).
На дварэ ноч. Мiж тым спаць не хочацца (I.Мележ).
Тым не меней ён [Лабановiч] устаў i рушыў у той бок, куды паехала дзяўчына (Я.Колас).
Да таго ж Мiнiч яшчэ меў недахоп у вымаўленнi: ён шапялявiў (Я.Колас).
10. Коскамi выдзяляюцца словы i спалучэннi слоў, якiя не маюць уласна сiнтаксiчнага значэння i ўводзяцца ў сказ без якой-небудзь матывацыi: гэта, гэта самае, ну, вот, само сабой, знацца, значыцца, стала быць, так сказаць, брат ты мой, тудэма-сюдэма, калiна-малiна i iнш.
Напрыклад:
Зусiм не тое выйшла, зусiм не тое, што трэба было нашай, значыцца, вёсцы (М.Лынькоў).
Проста, ну, сiмпатызуюць адзiн другому маладыя, хiба ж iм i не пагаварыць, хiба ж iм i не пасмяяцца (М.Лынькоў).
Тудэма-сюдэма, куды тут садзiцца! (Я.Купала).
Чаго яны, калiна-малiна, там? (I.Мележ).
11. Коскамi выдзяляюцца пабочныя словы i спалучэннi слоў, якiя ўваходзяць у склад iншых пабочных цi ўстаўных сказаў, адасобленых зваротаў, удакладняльных цi iншых выдзеленых знакамi прыпынку частак сказа.
Напрыклад:
Немцы, як ты, мабыць, ведаеш, аднавiлi завод у Гудове (Б.Сачанка).
Боты - i выцер iх, здаецца! - усё ж такi наслядзiлi на чыстай чырвонай падлозе (Я.Брыль).
Не будку мае Жук - палацы (хоць не свае, вядома, працы) (К.Крапiва).
Людзi слухалi ўважлiва, баючыся, вiдаць, прапусцiць хоць адно слова (П.Пестрак).
Мы зайшлi ў крайнюю хату, пабудаваную, напэўна, пасля вайны.
Не чакаючы, як вiдаць, далейшай размовы, жанчына хутка выйшла з хаты (П.Галавач).
12. Калi пабочнае слова стаiць перад адасобленым зваротам, пабочным сказам або ўдакладняльнай канструкцыяй, то яно ўваходзiць у iх склад i коскай не аддзяляецца.
Напрыклад:
Старшыня iмклiва абыходзiць вакол машыны, няйначай прыглядаючыся неспакойным вокам да яе паклажы (I.Шамякiн).
Плылi ў вясновую сiнь за акно мяккiя акорды, уздыхала мора, i, можа заслухаўшыся гэтай музычнай вясной, не падавалi свайго голасу гарматы (I.Навуменка).
Аднекуль, мабыць з печы, да iх кiнулася жанчына (В.Быкаў).
13. Памiж пабочнымi словамi, спалучэннямi слоў i сказамi, якiя iдуць адно за адным, ставiцца коска.
Напрыклад:
Словам, на наша шчасце, хата нейкiм чынам уцалела (З.Бядуля).
Само сабой, канечне, паставiлi мы i хату (Б.Сачанка).
14. Пабочныя словы, спалучэннi слоў i сказы аддзяляюцца коскамi ад папярэднiх злучнiкаў, якiя звязваюць члены сказа або часткi складанага сказа.
Напрыклад:
Санкоўскi з ходу далучыўся да песнi, i, можа, ад таго яна загучала яшчэ энергiчней (П.Пестрак).
Твае [мацi] у мяне бровы, твой лоб i нос. Твой неспакой. I, пэўна, твой лёс (А.Вярцiнскi).
Маёр спынiўся каля дзвярэй, заплюшчыў вочы i, здалося мне, пахiснуўся (I.Шамякiн).
Тады спрэчкi не разлучалi iх, а, наадварот, яшчэ болей умацоўвалi (Я.Колас).
15. Злучнiк а, калi ён складае адно цэлае з наступным пабочным кампанентам сказа, не аддзяляецца ад апошняга коскай: а можа, а магчыма, а значыцца, а мiж iншым, а па-другое.
Напрыклад:
- I штаб па кiраўнiцтву партызанскiм рухам будзе? - пытаў Багавiк.
- Будзе. А можа, ён ужо i ёсць (В.Быкаў).
16. Не аддзяляецца коскай ад пабочных кампанентаў узмацняльная часцiца i.
Напрыклад:
I сапраўды, гэта не кепская думка! (Я.Колас).
Дожджык, i праўда, так i поўз за каўнер (Я.Брыль).
17. Коска не ставiцца памiж пабочнымi словамi i часцiцамi, якiя да iх адносяцца i стаяць пасля iх.
Напрыклад:
Можа б ты даў мне хоць кавалачак хлеба ў дарогу? (Я.Колас).
Ну, напэўна ж ёсць прычына, калi кпiць з цябе яна? (Я.Колас).
18. Коскамi выдзяляюцца ўстаўныя словы, спалучэннi слоў i сказы, якiя выконваюць удакладняльную функцыю (тлумачэннi, заўвагi, дадатковыя звесткi i iнш.).
Напрыклад:
Доўгi час Закружжа, так называлi вёску прышлыя людзi, з навакольным светам звязвала звычайная лясная сцежка (А.Асiпенка).
Вiхрасты хлапчук, яму было год шэсць, штосьцi мармытаў праз сон i смяяўся (К.Чорны).
§ 53. Коска пры зваротку
1. Коскамi выдзяляюцца звароткi ў пачатку, у сярэдзiне i ў канцы сказа разам са словамi, якiя адносяцца да iх.
Напрыклад:
Сонца, умыйся расою на свiтальнай зары (А.Бялевiч).
Занiмай, Беларусь маладая мая, свой пачэсны пасад мiж народамi!.. (Я.Купала).
Народ пранясе цябе, родная мова, святлом незгасальным у сэрцы сваiм (М.Танк).
Дык уздымi свой голас-звон з глыбiнь душы, пясняр свабоды (К.Буйло).
Вiдаць, па сур'ёзных справах да нас, Надзя? (М.Лынькоў).
2. Калi зваротак раздзяляецца на часткi iншымi словамi, то кожная з iх выдзяляецца коскамi.
Напрыклад:
Ой ты, мая рыбка, спi, залатая!
3. Калi памiж звароткамi-паўторамi ёсць займеннiк ты або вы, то ён адносiцца да першага зваротка i коска ставiцца пасля займеннiка.
Напрыклад:
Лета ты, лета прыгожа-квяцiстае, колькi ты ўносiш аздобы з сабой! (Я.Купала).
§ 54. Коска пры выклiчнiках i гукаперайманнях
1. Коскамi аддзяляюцца выклiчнiкi, калi яны не маюць падкрэсленай клiчнай iнтанацыi i знаходзяцца ў пачатку цi ў сярэдзiне сказа.
Напрыклад:
Ах, дружа-клён! Ну як яго не ўспомнiць?.. (П.Трус).
Мiлая! О, колькi радасцi даеш майму ты сэрцу маладому! (Я.Купала).
Ох, нашто ж ты, ночка, так прыгожа-мiла? (Я.Колас).
Эх, як слаўна, як прыгожа, хораша, прыстойна! (Я.Колас).
Эй, дзяцюк малады, не тужы, не глядзi ты скрозь слёзы на свет... (Я.Купала).
2. Коскамi аддзяляюцца выклiчнiкi i гукаперайманнi, калi яны знаходзяцца ў сярэдзiне або ў канцы сказа цi паўтараюцца.
Напрыклад:
Раздолле ў лузе, эх, раздолле! (Я.Колас).
Шкада, ай, як шкада Iлiко (Э.Самуйлёнак).
Колькi ў лесе грыбоў, ай-яй-яй! (З.Бядуля).
Ну, ну, пашавельвайся, - падганяў ён Алеся (К.Крапiва).
Толькi ў другой палавiне, дзе спяць гаспадыня i яе дачка-вучанiца, размашыста i глуха стукаюць ходзiкi: як-так, як-так... (I.Шамякiн).
3. Не аддзяляюцца коскамi выклiчнiкi перад асабовымi займеннiкамi.
Напрыклад:
Ой ты, ночка, чарнявая ноч, агарнi цеплынёю мяне... (П.Панчанка).
Эх ты, - кажа яна, - лепш вось дахаты iдзi, а то будзе табе ад мацi (Я.Брыль).
4. Не з'яўляецца выклiчнiкам i не аддзяляецца коскай часцiца о пры зваротку, адмоўi, сцвярджэннi, а таксама не аддзяляюцца коскай узмацняльныя часцiцы, аднолькавыя па гукавым складзе з выклiчнiкамi.
Напрыклад:
Я не для вас, паны, о не, у час вольны песенькi складаю... (Я.Купала).
О так, так, планы маюць выключную ролю ва ўсякай справе (М.Лынькоў).
Мiколу ж аднаму ай-ёй як цяжка (Я.Брыль).
Я яшчэ ого якi дужы! (I.Шамякiн).
§ 55. Коска пры сцвярджальных, адмоўных i пытальных словах
1. Коскай аддзяляюцца сцвярджальныя, адмоўныя i пытальныя словы ў пачатку сказа, калi яны звязаны са сказам, якi раскрывае, канкрэтызуе iх сэнс: так, але, ага, ну, што ж, як жа, не, што, як i iнш.
Напрыклад:
Так, трэба прыняць гэтыя заўвагi.
Не, не такою я хацеў сустрэць цябе, сястра! (Я.Скрыган).
Што, грыбоў яшчэ няма? (Я.Колас).
Як, ты гэтага яшчэ не зрабiў?
Калi пры такiх словах стаяць узмацняльныя часцiцы, то коскай яны аддзяляюцца разам.
Напрыклад:
Ой не, пакiдаць таварыша ў бядзе нельга (Я.Маўр).
2. Калi сцвярджальныя, адмоўныя i пытальныя словы паўтараюцца, то яны раздзяляюцца коскамi.
Напрыклад:
Так, так, панi гаспадыня. Чалавек страляе, а чорт кулю носiць (Я.Купала).
Але, але, яго мацi i мне паказвала лiст, у якiм ён пiша, што няйначай мусiць прыехаць на свята (Ц.Гартны).
Не, не, - адагнаў ад сябе змрочныя думкi Iван (Б.Сачанка).
Што, што ты сказаў?
3. Сцвярджальныя, адмоўныя i пытальныя словы ў сярэдзiне сказа выдзяляюцца коскамi з двух бакоў.
Напрыклад:
Работа, што ж, у лес не пабяжыць (Ц.Гартны).
Ты не паверыш, не, такой навальнiцы ў нас не было нiколi!
4. У канцы сказа перад сцвярджальнымi, адмоўнымi i пытальнымi словамi ставiцца коска, а пасля - знак прыпынку ў адпаведнасцi з агульнымi правiламi.
Напрыклад:
Цяпер ты пойдзеш спаць, так? (I.Мележ).
Я работы не баюся, не!
Глава 14
КОСКА Ў СКЛАДАНЫМ СКАЗЕ
§ 56. Коска ў складаназлучаным сказе
1. Коскай аддзяляюцца часткi складаназлучаных сказаў, якiя аб'яднаны злучнiкамi i, ды (у значэннi "i"), дый (ды i), або (альбо), цi.
Напрыклад:
Iдуць ад кожнага перона на ўсход i захад цягнiкi, i ад апошняга вагона далёка свецяць аганькi (С.Грахоўскi).
Праплыве гук баязлiва па-над лугам, па-над нiвай у знямелы свет, ды зноў цiха-цiха стане (Я.Колас).
Ад завеi не было вiдаць агнёў нават недалёкiх вёсак, ды i блiзкiя iшлi ў цемры ледзь прыкметнымi мутнымi знакамi (I.Мележ).
2. Перад злучнiкамi i, ды (у значэннi "i"), або, цi коска не ставiцца:
калi ў складаназлучаным сказе (звычайна ў пачатку) ёсць агульны член, якi адносiцца да першай i да другой частак, або агульная часцiца цi пабочнае слова.
Напрыклад:
Дзе-нiдзе ў гародчыках, ля ганкаў чырванелi вясновыя кветкi i зацвiтаў бэз (В.Быкаў).
Праз нейкi час вецер разагнаў хмары ў вышынi i дождж сцiх (I.Мележ).
Толькi верхавiны соснаў гулi ледзь чутна ды шалясцелi трапяткiя асiны (М.Лынькоў);
калi часткi складаназлучанага сказа з'яўляюцца безасабовымi (аднароднымi па значэннi), няпэўна-асабовымi або намiнатыўнымi сказамi, а таксама калi маюць форму пытальных, пабуджальных цi клiчных сказаў.
Напрыклад:
Цiшыня i прастор (Э.Агняцвет).
Колькi радасцi i колькi захаплення!
3. Коскай аддзяляюцца часткi, якiя аб'яднаны ў складаназлучаны сказ злучнiкамi але, а, ды (у значэннi "але"), ж (жа), аж, аднак, затое, толькi i iнш.
Напрыклад:
Наводдалек чулiся стрэлы, але тут было ўжо цiха (I.Мележ).
Мартын астаўся ў хмызняку, а дзед Талаш знiк з вачэй, расплыўся ў цемрадзi (Я.Колас).
I чужому навучайся, ды свайго не цурайся (Прыказка).
Мiкiта моцна пастукаў у дзверы, аднак з кабiнета нiхто не азваўся (М.Зарэцкi).
На вулiцы скрыпка грае, мяне ж мацi не пускае (Народнае).
Завярнуўся [Бруй] i хацеў ужо iсцi назад, аж з печы пачуўся голас: "Хто там?" (Я.Колас).
4. Коскай аддзяляюцца часткi, якiя аб'яднаны ў складаназлучаны сказ пры дапамозе паўторных злучнiкаў i... i, нi... нi, то... то, не то... не то, або (альбо)... або (альбо), цi... цi, цi то... цi то.
Напрыклад:
I хвалюецца пшанiца, i дрыжыць пяшчотна гай (П.Броўка).
Нi колас на нiве не ўскалыхнецца, нi лiст на дрэве не ўзварухнецца (Я.Колас).
Або iх [птушак] тут не было, або яны проста не адважвалiся падаваць голасу (Я.Колас).
Цi то стогне бура, цi то вiхор гуляе.
§ 57. Коска ў бяззлучнiкавым сказе
Коскай аддзяляюцца часткi складанага бяззлучнiкавага сказа, якiя па сэнсе i iнтанацыйна звязаны памiж сабой.
Напрыклад:
Цвiтуць лугi, жаўцее проса, уздымае жыта каласы (С.Грахоўскi).
Неба сеяла цяпло, цёплы дожджык церушыў, у думках радасна было, беглi песнi ад душы (Я.Купала).
Ад зямлi да самых чубоў на дрэвах не было нiводнай галiнкi, сляды ад усiх колiшнiх галiнак даўно заплылi жывой смалою, згладзiлiся, кара над iмi самкнулася (В.Карамазаў).
§ 58. Коска ў складаназалежным сказе
1. Коска ставiцца:
памiж галоўнай i даданай часткамi.
Напрыклад:
Пасаджу каля вёсак сады маладыя, каб ты вечна цвiла i ў шчасцi расла, дарагая мая Беларусь (П.Панчанка).
Яны выехалi з двара, калi апошняя жоўтая палоска зары дагарала на захадзе (У.Караткевiч).
Каб любiць Беларусь нашу мiлую, трэба ў розных краях пабываць... (А.Ставер).
Дзяды i бацькi нашу мову стваралi, каб звонка звiнела, была як агонь (П.Броўка);
памiж даданымi часткамi, якiя адносяцца да адной i больш галоўных частак.
Напрыклад:
Глянь туды, дзе машыны спяваюць, дзе палае ў горане сталь, дзе рабочыя песнi складаюць пад сталёвы напеў малатка (П.Трус).
А там, дзе разам мы прайшлi, вясеннi гул не моўкнуў, газоны пышна расцвiлi, зазiхацелi вокны (М.Танк).
Калi даданая частка стаiць у сярэдзiне галоўнай, яна выдзяляецца коскамi з двух бакоў.
Напрыклад:
Над ускрайкам лесу, дзе пачыналiся жоўтыя пяскi, зазвiнела песня ляснога жаваранка (Я.Колас).
2. Калi аднародныя даданыя часткi звязваюцца пры дапамозе адзiночных злучнiкаў i, ды (у значэннi "i"), або, цi, то памiж iмi коска не ставiцца.
Напрыклад:
Я люблю часiну навальнiцы, калi б'е пярун па ўсiх ладах i злуюцца ў хмарах блiскавiцы (П.Панчанка).
Некаторыя iшлi далей, дзе было начальства i дзе раздалiся гэтыя нечаканыя выбухi (В.Быкаў).
Як толькi разднела i ўзышло сонца, пачалi збiрацца вучнi (Я.Колас).
Перад супрацiўнымi злучнiкамi i перад злучнiкам i, якi паўтараецца памiж аднароднымi даданымi часткамi, коска ставiцца.
Напрыклад:
Нарадзiўся я ў маi, як сады вакол цвiлi, а ў наднёманскiм гаi распявалi салаўi (А.Русак).
3. Коска не ставiцца перад злучнiкамi i, ды (у значэннi "i"), або, цi, што звязваюць дзве галоўныя часткi, да якiх адносiцца агульная даданая частка.
Напрыклад:
Ужо сонца праглядвала праз вершалiны хвой i пачынала адчувацца гарачыня летняга дня, калi настаўнiкi падышлi да балота (Я.Колас).
Калi наступае глыбокая восень, над зямлёй нiзка сцелецца туман або iмжыць дробны дождж (К.Чорны).
4. Калi даданая частка звязваецца з галоўнай пры дапамозе састаўных падпарадкавальных злучнiкаў (перш чым, затым што, пасля таго як, для таго каб, па меры таго як, да таго часу пакуль, з прычыны таго што, нягледзячы на тое што, дзякуючы таму што, у сувязi з тым што i iнш.), то коска ставiцца памiж даданай часткай i галоўнай, калi даданая пачынаецца такiм злучнiкам i стаiць перад галоўнай (злучнiк не разрываецца).
Напрыклад:
З той пары як пайшлi на аблаву, цягнецца iх паляванне да сённяшнiх дзён (А.Куляшоў).
Для таго каб праца давала плённыя вынiкi, трэба прывучыць да сталых i сур'ёзных адносiн да яе з малых гадоў (Я.Колас).
Па меры таго як неба святлела, цемра змянялася рэдкiм лёгкiм змрокам... (I.Мележ).
Калi даданая частка сказа стаiць пасля галоўнай, коска ставiцца або перад другой часткай састаўнога падпарадкавальнага злучнiка, або перад гэтым злучнiкам у поўным яго складзе ў залежнасцi ад сэнсу.
Напрыклад:
Я гэту мову ўзяў сабе таму, што зашмат у ёй было гаротных песень (М.Танк).
Бабка была спагадлiвая да чужога гора, таму што сама перажыла шмат пакут i нягод (Ю.Пшыркоў).
Ён паабяцаў не пакiдаць галерэю да таго часу, пакуль не адкрыецца новая экспазiцыя.
5. У залежнасцi ад сэнсу коска можа ставiцца пасля першай часткi састаўнога падпарадкавальнага злучнiка.
Напрыклад:
Перад тым, як iсцi ў поле, яна прыбiрала ў хаце, мыла падлогу, лавы (Б.Сачанка).
Па меры таго, як прыпыняўся дзе ў вёсцы Ельскi са сваiм атрадам, прыпыняўся i Сцяпан (П.Пестрак).
Нягледзячы на тое, што давялося несцi на плячах тол i боепрыпасы, адстаючых не было (I.Мележ).
Можа нават таму, што навокал было многа прастору, хлопцу раптам стала няўтульна (I.Чыгрынаў).
6. Коска не ставiцца перад як, калi, што i iнш., якiя ўваходзяць у склад устойлiвых выразаў тыпу як не трэба лепш, як нi ў чым не бывала, калi б то нi было, што б там нi было i iнш.
Напрыклад:
Усё было вылiчана i вымеркавана як не трэба лепш (К.Чорны).
Супакойся, прашу цябе. Што б там нi было, у нашых адносiнах нiчога не зменiцца (К.Крапiва).
У выразах не хто iншы, як..., не што iншае, як... перад як ставiцца коска.
Напрыклад:
Прыйшоў не хто iншы, як наш сусед.
Гэта не што iншае, як цяга да тае самае стыхii, у якой жылi iх ранейшыя продкi (К.Крапiва).
7. Калi побач стаяць два падпарадкавальныя злучнiкi (цi злучнiк i злучальнае слова), а таксама злучальны i падпарадкавальны злучнiкi (у сказах з рознымi вiдамi сувязi), то памiж iмi ставiцца коска.
Напрыклад:
Брыгадзе рабочых сказалi, што, калi своечасова будзе закончаны аб'ект, яны атрымаюць прэмiю.
Пот залiваў вочы, але, каб не выдаць сваёй слабасцi, хлопец не кiдаў вёслаў (I.Шамякiн).
8. Перад другiм злучнiкам коска не ставiцца, калi галоўная частка пачынаецца словамi дык, то.
Напрыклад:
А яшчэ помнiць ён [Алесь], што калi прыходзiлi жаўнеры ў вёску, дык насмiхалiся з усiх, абзываючы "мужыкамi" (П.Броўка).
Ён чалавек дарма што сур'ёзны, а калi разгаворыцца, дык люба слухаць (К.Крапiва).
Трэба было адпачыць, але Iван адчуваў, што калi ўпадзе ў снег, то напэўна болей ужо не ўстане (В.Быкаў).
9. Калi перад падпарадкавальным злучнiкам цi злучальным словам стаiць адмоўе не або злучальны злучнiк (i, цi, або i iнш.), якi звязаны з даданай часткай, то яна не аддзяляецца коскай ад галоўнай часткi.
Напрыклад:
Нам трэба ведаць не дзе ты быў, а што ты за дзень зрабiў.
Ён спакойны i калi заўзята працуе, i калi адпачывае.
10. Даданая частка ў пазiцыi пасля галоўнай, выражаная толькi адным злучальным словам або спалучэннем слоў, коскай не аддзяляецца.
Напрыклад:
Яны паехалi i не сказалi куды.
Невядома хто тут гаспадар.
Глава 15
КРОПКА З КОСКАЙ
§ 59. Правiлы пастаноўкi кропкi з коскай
1. Кропка з коскай ставiцца памiж адносна незалежнымi састаўнымi часткамi сказа, якiя аб'ядноўваюцца ў адзiн складаны сказ без злучнiкаў, а самi часткi разгорнутыя i (або) маюць свае знакi прыпынку.
Напрыклад:
Чарнеецца сажаю вечар. Дождж б'ецца аб хвалi ракi; гуляе, гудзе над ёй вецер, заводзiць, што ў полi ваўкi (М.Багдановiч).
Ручай застаўся недзе ўбаку, гоман яго прыцiх; мацней i выразней сталi шумець ялiны; свежы вецер скрозь гойдаў верхавiнамi; сонца схавалася; змаркатнелае неба ўсё далей i шырэй абкладвала хмара (В.Быкаў).
Кропка з коскай можа ставiцца на стыку частак бяззлучнiкавага сказа з адносна незалежнымi часткамi, калi памiж iмi знаходзiцца пабочнае слова. У гэтым выпадку кропка з коскай паказвае, да якой з частак адносiцца пабочнае слова.
Напрыклад:
Але якое гэта запрашэнне - адзiн сказ у канцы, як бы мiж iншым, для ветлiвасцi; можа, спадзявалася, што ён не адважыцца прыехаць (I.Шамякiн).
2. Кропка з коскай ставiцца памiж часткамi складанага сказа, якiя звязваюцца памiж сабой:
далучальнымi злучнiкамi але, толькi, аднак, усё ж, тым не менш i iнш., асаблiва калi гэтыя часткi разгорнутыя i (або) маюць свае знакi прыпынку.
Напрыклад:
Марозiк крэпiць, лёд таўшчэе, i рэчка вольная нямее, да дна вадзiца вымярзае i ходу, бедная, не мае, i цесна там ёй, i нямiла яе халодная магiла; але дарма: жывую сiлу не запраторыш ты ў магiлу, мароз бязжаласны i люты! (Я.Колас).
Гойдалася ў цэбры вада, льючыся праз край, i твару свайго выразна разгледзець у вадзе Агата не магла; толькi бялелi ў вадзе рукi, i гэта цешыла яе (К.Чорны);
далучальнымi злучнiкамi i i ды (у значэннi "i") толькi ў тым выпадку, калi яны аб'ядноўваюць дзве састаўныя часткi, якiя без гэтых злучнiкаў былi б самастойнымi сказамi, раздзеленымi кропкай.
Напрыклад:
На ёй [ялiнцы] валоскiя арэхi, а з пазалочанай паперкi глядзяць панадныя цукеркi; i больш на ёй няма нiчога, ды хiба ж дзецям трэба многа? (Я.Колас).
3. Перад злучнiкам а кропка з коскай ставiцца толькi ў тым выпадку, калi састаўныя часткi, якiя звязваюцца гэтым злучнiкам, разгорнутыя i маюць свае знакi прыпынку.
Напрыклад:
Ён невысок, не надта ёмак, ды карчавiты i няўломак, а волас мае цёмна-русы, i зухаўскiя яго вусы ў меру доўгi, густаваты, угору чуць канцы падняты; а вочы шэры, невялiчкi, глядзяць прыветна, як сунiчкi, але раптоўна i адразу не расчытаеш iх выразу... (Я.Колас).
4. Кропка з коскай ставiцца памiж развiтымi аднароднымi членамi, калi пры адным з iх ёсць коскi.
Напрыклад:
Хлопец злёгку задрыжаў i ўзяў скрыпку паслухмяна; струны звонкiя наладзiў, раз-другi смычком правёў i аддаўся ўвесь абладзе, чарам струнных галасоў (Я.Колас).
Я выйшаў на вулiцу i адчуў, як сцюдзёнае марознае паветра апалiла мне твар; пачуў, як звонка рыпiць снег; убачыў, як гарыць на сонцы аснежанае поле... (А.Астапенка).
Наталля... то адкрывала сумку, то закрывала; то зашпiльвала на сабе кофтачку, то, як ад гарачынi, расшпiльвала яе (Я.Скрыган).
5. Кропка з коскай ставiцца памiж разгорнутымi даданымi часткамi складаназалежнага сказа, падпарадкаванымi адной i той жа галоўнай, калi памiж даданымi няма злучальнага злучнiка, асаблiва калi ў сярэдзiне такiх даданых ёсць свае даданыя часткi.
Напрыклад:
Калi з-пад завялых шыпулек паказалiся i смачна запахлi спачатку маленькiя шэра-сiнiя струменьчыкi дыму, а потым, вельмi хутка разросшыся, вялiкiмi клубамi паплылi над бульбоўнiкам; калi, нарэшце, праз голле прабiлiся жвавыя i белаватыя на ранку языкi полымя, на ўчастку неяк адразу ўсё змянiлася (А.Кулакоўскi).
Нягледзячы на тое, што крыўда раз-пораз загаралася ў душы Кляновiча, яго цешылi перспектывы, што вось ён зоймецца даследаваннем глебаў; што будзе арганiзоўваць севазвароты, адкрываць розныя курсы; ...што ён едзе ў такую вобласць, дзе яшчэ не звялася мясцовая чырвоная парода кароў, аб якой Кляновiч даўно думае; што гэтую пароду няслушна закiнулi... (П.Пестрак).
6. Кропка з коскай ставiцца памiж групамi адносна незалежных састаўных частак бяззлучнiкавага сказа, а таксама памiж групамi даданых частак, якiя адносяцца да адной галоўнай.
Напрыклад:
Цёмны бор, кусты, балоты, кучы лоз i дубняку, рэчкi, купiны, чароты, мора траў i хмызняку; мосцiк, зложаны з бярвенняў, брод i грэбля кожны крок, на дарозе рад карэнняў, крыж, пахiлены набок; пералескi, лес, паляна, старасвецкi дуб з жарлом, хвоя-велiч на кургане з чорным буславым гняздом; гразь, пяскi, лужок зялёны, шум крынiчкi з-пад карча, шэлест лiсцяў несканчоны, крык у небе крумкача; вербы, груша-сiрацiна, нiзкарослы цёмны гай... (Я.Колас).
7. Кропка з коскай ставiцца ў канцы рубрык пералiчэння, калi яны не з'яўляюцца самастойнымi сказамi, але дастаткова разгорнутыя i (або) маюць свае знакi прыпынку.
Напрыклад:
Паводле папярэднiх даных, рух усiх трох спадарожнiкаў адбываецца па блiзкiх арбiтах з пачатковымi параметрамi:
перыяд абарачэння 95,2 мiнуты;
максiмальная адлегласць ад паверхнi Зямлi (у апагеi) 876 кiламетраў;
мiнiмальная (у перыгеi) 210 кiламетраў;
вугал нахiлу арбiт да плоскасцi экватара 56 градусаў 10 мiнут.
Глава 16
ДВУКРОП'Е
§ 60. Правiлы пастаноўкi двукроп'я
1. Двукроп'е ставiцца перад пералiчэннем аднародных членаў, калi перад iмi ёсць абагульняльнае слова (займеннiк, прыслоўе, назоўнiк) або словы напрыклад, а iменна.
Напрыклад:
Наогул яе [настаўнiцу] любiлi ўсе: вучнi, настаўнiкi, калгаснiкi (I.Шамякiн).
Усе былi апрануты па-святочнаму: чысценька i прыгожа (Я.Колас).
На прыгуменнi, поруч з садам, павець з гумном стаяла радам, а пад паветкаю прылады: вазок, калёсы, панарады, старыя санi, восi, колы i вулляў некалькi на пчолы... (Я.Колас).
На ўроках мовы праводзяцца розныя вiды работ, напрыклад: дыктанты, сачыненнi, пераказы i iнш.
2. У афiцыйных паперах, дакументах, у навуковых працах, зрэдку ў мастацкiх тэкстах двукроп'е перад аднароднымi членамi ставiцца i тады, калi перад iмi адсутнiчае абагульняльнае слова.
Напрыклад:
Да заявы прыкладаюцца: ... .
На нарадзе прысутнiчалi: ... .
Вучылiшча рыхтуе: токараў, слесараў ... .
3. Двукроп'е ставiцца перад пералiчэннем аднародных азначэнняў, якiя выражаны прыметнiкам або назоўнiкам цi займеннiкам i адносяцца да паясняльнага папярэдняга назоўнiка.
Напрыклад:
Вялася звычайная размова знаёмых людзей у першыя хвiлiны сустрэчы: пра надвор'е, пра здароўе, пра навiны.
4. Калi аднароднымi членамi з папярэднiм абагульняльным словам сказ не заканчваецца, то перад iмi ставiцца двукроп'е, а пасля iх - працяжнiк.
Напрыклад:
Рыбацкая снасць: сетка, нераткi, вуды - была адмысловая ў дзядзькi Марцiна (Я.Колас).
Бацька прыбраў з воза ўсё: плуг, барану, мяшкi з бульбай - i ўвайшоў у хату (М.Зарэцкi).
5. Двукроп'е ставiцца перад аднароднымi членамi, якiя тлумачаць, удакладняюць значэнне папярэднiх слоў.
Напрыклад:
На скорым часе ранiчкою Алесь у кепскiм быў настроi: хадзiў, бурчаў, не змоўчваў маме, усё дагары вярнуў нагамi (Я.Колас).
Яна ўзялася за работу: набрала бярэмя дроў, унесла ў хату i, запалiўшы газоўку, стала класцi iх у печ (К.Чорны).
6. Двукроп'е ставiцца памiж часткамi бяззлучнiкавага складанага сказа, калi ў другой частцы раскрываецца змест цi ўказваецца прычына таго, пра што гаворыцца ў папярэдняй частцы.
Напрыклад:
Аўгiня пускаецца на хiтрасць: яна крута верне свой човен наперарэз Мартынаваму чоўну (Я.Колас).
Яна дамаглася свайго: сталовая ўжо красавалася жоўтай страхою (П.Броўка).
Але пагаварыць яму так i не ўдалося: гаспадыня запрашала гасцей за стол (Я.Колас).
7. Двукроп'е можа ставiцца памiж трыма часткамi бяззлучнiкавага складанага сказа, у якiм кожная наступная частка ў адносiнах да папярэдняй абазначае прычыну, выражае ўдакладняльна-тлумачальнае значэнне i iнш.
Напрыклад:
Але справа тут не ў часе была: недаверлiвыя залацiнцы другое мелi ў думках: каб не прыбраў часам гэты iнструктар i сад, i агарод, i сенакос (Я.Колас).
Прашу: хоць раз задумайцеся, людзi: на што мы трацiм лепшыя гады? (А.Бачыла).
8. Двукроп'е ставiцца памiж дзвюма часткамi бяззлучнiкавага складанага сказа, першая з якiх заканчваецца дзеясловамi бачыць, глядзець, разгледзецца, чуць, адчуць, адчуваць, заўважыць, зразумець, ведаць, верыць, казаць, разумець i iнш., пры дапамозе якiх указваецца, што далей будзе iсцi паведамленне пра якi-небудзь факт, падзею, з'яву i пад.
Напрыклад:
[Зося] заўважыла: Янка ўжо там, за вушаком дзвярэй (Г.Далiдовiч).
Праз туман разгледзеўся цяпер я: над палянай жоўкне поўны месяц (М.Лужанiн).
Адным словам сказаць, усе бачылi: яна i прыгожая, i ўдалая (К.Чорны).
Няхай усё гэта песня нагадала, але я веру: устане горад мой (М.Танк).
Алесь зразумеў: нервовасць Кастуся можа сапсаваць справу (У.Караткевiч).
Праз вокны вiдаць: на ўсходзе разгараецца ранiца (М.Лупсякоў).
9. Двукроп'е ставiцца пасля сказаў або слоў, якiя ўводзяць у тэкст простую мову.
Напрыклад:
Лагодненька ўмее гаварыць дзед Павал: "Не хадзi ты, Агатка, далёка" (Я.Колас).
Цiха шэпчуць за парканам дзецi: "Вунь новая настаўнiца iдзе" (С.Грахоўскi).
Рая прапанавала: "Хлопцы, дзяўчаты! Давайце наведаем Данiлу Платонавiча!" (I.Шамякiн).
Глава 17
ПРАЦЯЖНIК
§ 61. Правiлы пастаноўкi працяжнiка
1. Працяжнiк ставiцца памiж дзейнiкам i выказнiкам:
калi абодва галоўныя члены сказа выражаны назоўнiкам у назоўным склоне i пры выказнiку адсутнiчае дзеяслоў-звязка.
Напрыклад:
Мiнск - сталiца, гордасць наша, слава ўсёй краiны (Я.Купала).
Матчыны рукi - залатыя рукi (I.Мележ).
Фразеалогiя - раздзел мовазнаўства, якi вывучае семантычныя, граматычныя i стылiстычныя асаблiвасцi ўстойлiвых выразаў.
Прастора i час - усеагульныя формы каардынацыi з'яў i падзей;
калi абодва галоўныя члены цi адзiн з iх выражаны неазначальнай формай дзеяслова.
Напрыклад:
Вучыцца ў народа - задача кожнага пiсьменнiка (К.Чорны).
Хату зрабiць - не скрынку збiць (Прыказка).
Дзетак узгадаваць - не грыбкоў назбiраць (Прыказка);
калi перад выказнiкам ёсць словы гэта, вось, значыць, гэта значыць, гэта ёсць.
Напрыклад:
Паэзiя - гэта пакута i радасць, праклён i бязлiтаснасць, споведзь i гордасць (П.Панчанка).
Кожны чалавек - гэта цэлы свет (К.Чорны).
Цiмох i Гануля - вось роўная пара (Я.Купала).
Iгнараваць мову - гэта значыць iгнараваць народ, нацыю (П.Пестрак);
калi дзейнiк i выказнiк выражаны лiчэбнiкамi або адзiн з iх выражаны назоўнiкам у назоўным склоне, а другi - лiчэбнiкам цi колькасна-iменным спалучэннем.
Напрыклад:
Пяць i тры - восем.
Шэсцьдзясят i пяцьдзясят - сто дзесяць.
Плошча Нарачы - восемдзясят квадратных кiламетраў.
Плошча басейна Нёмана - 98,2 тыс. кв.км;
калi выказнiкам выступае ўсечаная форма дзеяслова, выклiчнiк або гукапераймальнае слова.
Напрыклад:
Уладзiк зараз - шмыг у дзверы (Я.Колас).
А куля - дзык! А другая ў руку (Я.Брыль).
Я - хоп за павады! Конь спужаўся, а я - скок на яго (Я.Колас).
2. Працяжнiк ставiцца перад абагульняльным словам пасля аднародных членаў.
Напрыклад:
I двор, i дарога, i лес - усё было занесена белым снегам (I.Пташнiкаў).
Адчуванне дакладнасцi слова, уменне карыстацца iм, культура мовы i пiсьменнасць - усё залежыць ад таго, як загучала слова, пачутае ў маленстве (В.Вiтка).
3. Калi пасля аднародных членаў перад абагульняльным словам ужыта пабочнае слова або спалучэнне слоў словам, адным словам, карацей кажучы, то працяжнiк ставiцца перад пабочным словам, а пасля яго - коска.
Напрыклад:
Начны лес, цiхi, ледзь улоўны гул маразявых сосен, цiшыня лясных нетраў - адным словам, усё настройвала на роздум (М.Зарэцкi).
4. Калi аднародныя члены сказа стаяць у сярэдзiне сказа пасля абагульняльнага слова, то перад iмi ставiцца двукроп'е, а працяжнiк - пасля iх.
Напрыклад:
Хутка ўсё: неба, i дарога, i чэзлыя балотныя хмызнякi - патанула ў снежнай завiрусе (Я.Колас).
Усё: i хмурнае неба, i мёрзлая чорная зямля - было ахоплена нечым сумным, халодным i грозным (К.Чорны).
5. Працяжнiк ставiцца памiж аднароднымi членамi сказа, калi прапушчаны супрацiўны злучнiк.
Напрыклад:
Не плача - смяецца шчаслiвая мацi (М.Багдановiч).
На чарговым прыпынку ў пярэднiя дзверы не ўвайшоў - ускочыў малады, як i шафёр, хлопец (Ф.Янкоўскi).
Гаспадар павёў яго не ў жылы катэдж - у лазню... (I.Шамякiн).
Не сваiмi - чужымi нагамi гаспадар падышоў да каня (П.Глебка).
6. Працяжнiк ставiцца перад злучнiкам i памiж двума членамi сказа, калi другi з iх выражае вынiк, хуткую змену падзей, нечаканасць.
Напрыклад:
А ўбачыў Машу - i адразу падабрэў (I.Шамякiн).
Зiрнеш - i зрэдку дзе ўбачыш адзiнокi яблык, што блiшчыць мiж лiсця на апошнiм сонцы (Я.Сiпакоў).
7. Калi злучнiк i звязвае два аднародныя выказнiкi, з якiх другi выражаны ўсечанай формай дзеяслова, то памiж iмi заўсёды ставiцца працяжнiк - перад злучнiкам або пасля яго.
Напрыклад:
Пахiснулася хвоя - i бразь на зямлю (Я.Колас).
Да рэчкi жаданай прабралiся хлопцы i - стоп! (Я.Колас).
8. Працяжнiк ставiцца перад недапасаваным азначэннем, выражаным неазначальнай формай дзеяслова цi спалучэннем з гэтай формай.
Напрыклад:
Усiх непакоiла адна думка - выстаяць (М.Лынькоў).
Мiканор успомнiў бацькаў наказ - паглядзець, цi не прадаюць кос (I.Мележ).
9. Працяжнiк ставiцца перад неразвiтым або развiтым прыдаткам, якi стаiць у канцы сказа:
калi ў прыдатку тлумачыцца, удакладняецца змест азначаемага назоўнiка i перад iм без змянення сэнсу можна ўставiць словы iменна, а iменна.
Напрыклад:
Пацягнуўся лес сцяною - ельнiк, дуб i хваiна (Я.Колас).
За ўвесь час яна нi разу не глянула на свайго суседа - Лабановiча (Я.Колас);
калi прыдатак адносiцца да займеннiка.
Напрыклад:
Наперадзе iшоў ён - таварыш Дарожка (П.Пестрак).
Вось яна - дзявочая пекната (I.Шамякiн).
Ён паспеў ужо коратка перазнаёмiцца з усiмi ў гэтым доме i стаць быццам сваiм чалавекам - гэты малады i вясёлы хлопец (К.Чорны);
калi неабходна падкрэслiць адценне самастойнасцi прыдатка.
Напрыклад:
А вось i сам гаспадар гэтай хаты - Трахiм (К.Крапiва).
Андрэй сядзеў, апёршыся на край стала, i дапытлiва пазiраў на людзей - на моладзь i старых (П.Пестрак).
10. Працяжнiк ставiцца ў няпоўных складаных сказах на месцы прапушчанага члена сказа.
Напрыклад:
З аднаго боку дарогi стаяў рэдкi хвойнiк, а з другога - кусты ядлоўцу, а далей - алешнiк (Я.Колас).
Раны гояцца часам, а дружбаю - гора (А.Куляшоў).
Вось прабегла iмгненне, затым - залатая мiнута (Я.Янiшчыц).
11. Калi ўстаўная канструкцыя знаходзiцца памiж часткамi, дзе павiнна ставiцца коска, або ў канцы самой устаўной канструкцыi ёсць гэты знак прыпынку, то коска спалучаецца з працяжнiкам i ставiцца перад другiм працяжнiкам.
Напрыклад:
Каб дабрацца да надзелу цёткi Насцi - так завуць жонку бацькавага брата, - трэба прайсцi каля будкi, у якой яшчэ нядаўна яны жылi... (I.Навуменка).
Дзяўчына - мачыха дазналася ўжо, што завуць яе Параска, - прывяла воз на двор "воласцi", сказала, што яна жыве тут, на першым паверсе, з боку двара (I.Мележ).
12. Працяжнiк ставiцца памiж часткамi складаназлучанага сказа, калi ў другой частцы падкрэслiваецца вынiк у адносiнах да першай, калi перадаецца нечаканасць, хуткая змена падзей або супрацьпастаўленне.
Напрыклад:
Момант - i ў веснiчках паказалася Аленка... (Я.Колас).
Сярэдзiна кастрычнiка - i такi мароз (I.Шамякiн).
Пытаўся, шукаў - i нi слыху ў адказ, нi следу нiдзе, нi далёкага рэха (П.Панчанка).
Узяўся чытаць - i не чыталася (М.Гарэцкi).
13. Працяжнiк ставiцца ў бяззлучнiкавых сказах памiж часткамi:
калi ў першай частцы ўказваецца на ўмову або час дзеяння, пра якое паведамляецца ў другой частцы.
Напрыклад:
Запяеш па душы, дасi ўцехi гасцям - поўны гуслi насыплю дукатаў (Я.Купала).
Вецер загуляе - хвойнiк, лозы гнуцца (Я.Колас).
Падрасцеш вялiкi - раскажу тады (П.Глебка);
калi ў другой частцы паказваецца вынiк або робiцца вывад з таго, пра што паведамляецца ў першай частцы.
Напрыклад:
Шмат зорак у небе - добра жывёла расплодзiцца. Густая шэрань на галiны лягла - ад яблыкаў, ад iгруш дрэвы да самай зямлi прыгнуцца (Л.Дайнека).
Ранак луг расой купае - дзень гарачы будзе (А.Бачыла);
калi змест частак супрацьпастаўляецца цi супастаўляецца.
Напрыклад:
Клiкнуць хацелася - голас замёр (П.Броўка).
Мацi будзiла снедаць - ён не ўстаў (I.Навуменка);
калi ў сказе гаворыцца пра хуткую змену падзей або ў другой частцы паказваецца неадпаведнасць, нечаканы вынiк таго, пра што паведамляецца ў першай частцы.
Напрыклад:
Блiснула маланка - стала вiдна як удзень (С.Грахоўскi).
Глянуў я туды-сюды - нiкога не вiдаць (Я.Колас).
Ён паслухаў - цiха ўсюды (Я.Колас);
калi апошняя частка з'яўляецца абагульняльнай у адносiнах да папярэднiх.
Напрыклад:
Цiха булькатала вада ў канаве, сыпалася лiсце, чырыкалi недзе вераб'i - усё гэта было такiм звыклым, добрым, прыгожым (М.Гамолка).
Дол засланы шышкамi, цвiце сунiчнiк, бруснiчнiк, перагукваюцца птушкi, звiняць камары - усё тут знаёмае... (I.Навуменка);
калi другая частка з'яўляецца далучальным сказам.
Напрыклад:
I разгарэлася iгрышча - даўно такога не было (Я.Колас).
Андрэй быў у добрым гуморы - гэта адразу кiдалася ў вочы (М.Зарэцкi);
калi другая частка з'яўляецца параўнаннем у адносiнах да першай.
Напрыклад:
Слова сказаў - сякераю адсек (Прыказка).
14. Працяжнiк ставiцца памiж двума словамi, якiя абазначаюць прасторавыя, часавыя або колькасныя межы (гэтыя словы замяняюць словазлучэннi з прыназоўнiкамi ад (з)... да.
Напрыклад:
Пасажырскi поезд "Мiнск - Масква" прыбыў на станцыю Орша.
Яр быў метры чатыры ў шырыню, метраў пятнаццаць - дваццаць глыбiнёю, а ў даўжыню цягнуўся метраў на шэсцьдзесят (У.Караткевiч).
15. Працяжнiк ставiцца памiж двума цi некалькiмi найменнямi ў назвах вучэнняў, законаў, падзей i iнш.
Напрыклад:
Закон захавання матэрыi Ламаносава - Лавуазье быў вялiкiм навуковым адкрыццём ХVIII стагоддзя.
Шахматны матч Карпаў - Каспараў закончыўся ўнiчыю.
16. Працяжнiк не ставiцца, калi выказнiк, выражаны ўсечанай формай дзеяслова, iнтанацыйна не выдзяляецца.
Напрыклад:
Я тым часам шмыг за дзверы (З.Бядуля).
Данiла шусь тут у вароты з жалезным ёмкiм сахаром (Я.Колас).
17. Працяжнiк памiж дзейнiкам i выказнiкам, выражанымi назоўнiкам або назоўнiкам i займеннiкам цi прыметнiкам, не ставiцца:
калi памiж галоўнымi членамi сказа стаiць прыслоўе або часцiца.
Напрыклад:
А мой бацька таксама партызан (I.Шамякiн).
Дзед Талаш не проста праваднiк у Букрэевай разведцы (Я.Колас);
калi памiж галоўнымi членамi сказа стаiць пабочнае слова цi адасоблены член сказа (акрамя прыдатка).
Напрыклад:
Хлопцы, вiдаць, добрыя рыбакi (Я.Сiпакоў).
Хлопец, апрануты ў салдацкi шынель, наш зямляк (К.Чорны);
калi дзейнiк стаiць пасля выказнiка.
Напрыклад:
Страшэнны штукар i свавольнiк гэты Нёман (Я.Колас);
калi перад выказнiкам ёсць адмоўе не.
Напрыклад:
Сам сабе чалавек не вораг (Прыказка).
Сляпы сляпому не павадыр (Прыказка);
калi пры выказнiку ўжываюцца параўнальныя злучнiкi як, усё роўна як, быццам, быццам бы, бы, нiбы, што.
Напрыклад:
Жыта як сцяна (I.Навуменка).
Аблокi нiбы воўна (Я.Янiшчыц).
Вясеннi луг што выстаўка народнага мастацтва (I.Шамякiн);
калi дзейнiк выражаны асабовым займеннiкам, а выказнiк - назоўнiкам у назоўным склоне.
Напрыклад:
Пасiвелы мой лес, я твой вечны паклоннiк, я твой вечны даўжнiк (Я.Сiпакоў);
калi дзейнiк выражаны назоўнiкам, а выказнiк - прыметнiкам.
Напрыклад:
Неба чыстае, васiльковае (А.Якiмовiч).
У познюю восень вада пад мастком чыстая i халодная (К.Чорны).
18. Працяжнiк можа ставiцца пры сэнсава-iнтанацыйным выдзяленнi:
выказнiка.
Напрыклад:
Рак - не рыба, кажан - не птушка (Прыказка).
Лёдам гасцiнец мой выбiты, вылiты, лёд - як магiла сама (Я.Купала).
Я - чалавек, мне трэба жыць, тварыць, а не гарэць у полымi напалму (А.Зарыцкi).
Неба - высокае, блакiтнае (Я.Маўр);
двух цi больш дапасаваных азначэнняў, што стаяць звычайна ў канцы сказа.
Напрыклад:
Сонца зайшло, i пачалося змярканне - цiхае, свежае, з расой i камарамi (Я.Брыль).
Запальвалiся то тут, то там зоры - вясёлыя, мiгатлiвыя (Б.Сачанка).
Паказалася нават сонца - чырвонае, нiзкае (Б.Сачанка);
прыдатка або групы аднародных прыдаткаў, якiя стаяць у сярэдзiне сказа пасля азначаемага назоўнiка, калi неабходна падкрэслiць самастойнасць прыдаткаў.
Напрыклад:
Начны драпежнiк - сава - бясшумна плыве ў паветры (В.Вольскi).
Грабцы - дзяўчаты, маладзiцы - штораз варушацца жывей, бо чуюць голас навальнiцы (Я.Колас). Калi патрабуецца пастаноўка пасля адасобленага прыдатка коскi, то другi працяжнiк апускаецца: Падаюць сняжынкi - дыяменты-росы, падаюць бялюткi за маiм акном (П.Трус);
даданых членаў сказа, якiя знаходзяцца ў канцы сказа.
Напрыклад:
Каля школы шчабяталi дзецi - звонка, радасна (Я.Колас);
даданай часткi складаназалежнага сказа, якая можа знаходзiцца перад галоўнай часткай або пасля яе.
Напрыклад:
Цанiце чалавека заўсёды пры жыццi. Калi заплюшчыць векi - ён згiне ў небыццi (П.Панчанка).
Што думаў бацька - не ведаю (Я.Брыль).
Хто птушку пакрыўдзiць - той сам сабе здрадзiць (П.Панчанка).
Тады магутная краiна - калi пявучы ў ёй народ (Я.Янiшчыц).
Смяюся, калi плакаць трэба. Журба - калi на вуснах смех (Я.Янiшчыц).
19. Працяжнiк можа ставiцца ў няпоўных простых сказах на месцы прапушчанага члена сказа.
Напрыклад:
Па суседству з Белым возерам знаходзiцца другое - Чорнае (В.Вольскi).
Праз шум эшалона прарваўся недалёкi гарматны выбух. Затым яшчэ некалькi - большай сiлы (I.Мележ).
У цёмным небе - карагоды сiняватых зорак (М.Багдановiч).
20. Працяжнiк можа ставiцца ў сказе, каб пазбегнуць двухсэнсоўнасцi выказвання.
Напрыклад:
Ты што - забыўся? Параўн.: Ты што` забыўся?
I якiя людзi незвычайныя - таленты! Параўн.: I якiя людзi - незвычайныя таленты!
21. Працяжнiк можа ставiцца для выдзялення ўстаўных канструкцый.
Напрыклад:
Алеся - ёй было ўжо каля дзесяцi гадкоў - сядзела за праснiчкаю (Я.Колас).
Балота зрабiлася сiвое ад попелу, i па iм - уначы было вiдаць з вёскi - бегаў агонь, адгаралi высушаны альшэўнiк i нiцая лаза, што раслi высока на куп'i (I.Пташнiкаў).
Глава 18
ДУЖКI
§ 62. Правiлы пастаноўкi дужак
1. У дужкi бяруцца ўстаўныя словы, спалучэннi слоў i сказы, якiя аб'яднаны з асноўным сказам сэнсавай сувяззю i служаць у якасцi заўваг, удакладненняў i пад.
Напрыклад:
У руках у яго вялiкая галка камякоў (бульбяной кашы) (К.Крапiва).
Узялi мы вуды, кацялок для юшкi, сачок (на ўсякi выпадак) i рушылi на рыбалку (А.Якiмовiч).
Мы, дзецi, сядзелi на нашым бярвеннi (бацька збiраўся ставiць новую хату i таму навазiў ужо многа лесу) i рабiлi сабе свiстулькi з вярбовых пруткоў (Я.Сiпакоў).
У яго тады жыла запаветная мара - стаць лётчыкам (калi не лiчыць таго, што адзiн час, нядаўна, ён захапляўся геалогiяй, каб знаходзiць затоеныя багаццi) (I.Мележ).
2. У дужкi бяруцца словы i спалучэннi слоў (разам з адпаведным знакам прыпынку), якiя выражаюць рэакцыю, адносiны слухачоў да чыёй-небудзь прамовы, выказвання, рэплiкi.
Напрыклад:
С т а р ш ы н я. ... Пажадаем жа яму далейшых поспехаў. (Бурныя апладысменты.)
А н д р э й. ... Да новай сустрэчы, сябры. (Апладысменты.)
Ц i м о х. ... Так мяне ашукалi! (Смех.)
Г а н н а. ... Хто не дбае, той не мае, людцы мае! (Гучны смех.)
Б р ы г а д з i р. ... Такое не часта сустракаецца. (Вясёлае ажыўленне ў зале.)
А н i с i м. ... Таму кожны павiнен атрымаць сваю долю. (Воклiчы: "Правiльна!")
С а к р а т а р. Цi будуць пытаннi да прысутных? (Галасы: "Хопiць!")
3. У дужкi бярэцца прозвiшча аўтара або прозвiшча аўтара i крынiца (назва твора), з якой прыводзiцца цытата.
Напрыклад:
Каля пасады леснiковай цягнуўся гожаю падковай стары, высокi лес цянiсты (Я.Колас. "Новая зямля").
4. Пасля цытаты, непасрэдна за якой у гэтым жа радку ў дужках змяшчаецца спасылка на аўтара або на аўтара i крынiцу (г.зн. перад адкрывальнай дужкай), захоўваецца адпаведны знак прыпынку - пытальнiк, клiчнiк або шматкроп'е.
Напрыклад:
Эпiграфам да працы ўзяты словы: "А там, над Нёманам, плывуць чаўны ў прасторы, там спевы коцяцца ў нямую далячынь" (П.Трус. "Лiст да сястры").
Прыгадалiся знаёмыя радкi: "Чым сустрэла мяне мая вулiца, як я выходзiў?" (А.Куляшоў. "Сцяг брыгады").
Няхай для нас палеткi родзяць, няхай для нас сады цвiтуць! (П.Панчанка).
Насустрач цягнiку выходзяць з-за ўзгорка маладыя алешыны, дубы, хвоi... (П.Галавач).
5. Калi ж спасылка на аўтара цi на аўтара i крынiцу змяшчаецца асобна ўнiзе пад тэкстам, тады ў канцы тэксту (цытаты) ставiцца кропка цi iншы адпаведны знак прыпынку (пытальнiк, клiчнiк, шматкроп'е) i спасылка ў дужкi не бярэцца.
Напрыклад:
Любiце сваю зямлю аддана i да канца. Iншай нам не дадзена, дый не трэба.
У.Караткевiч.
...Максiм Багдановiч па праву заняў пачэснае месца ў нашай маладой паэзii як высокаталенавiты паэт i майстра паэтычнай формы. ...Тое, што напiсаў ён за сваё кароткае жыццё, ставiць яго ў першыя рады нашых лепшых песняроў.
Якуб Колас. "Выдатнейшы паэт i крытык".
6. У дужкi бяруцца рэмаркi аўтара ў драматургiчным творы.
Напрыклад:
А л ь ж б е т а (убягае, трымаючы ў руцэ клiнок з тварагом). Што гэта ў вас тут парабiлася, мае мiленькiя?
П а ў л i н к а. Кабыла дзядзькава ўцякла цi хто ўкраў. (Iдзе, садзiцца на ложак i шые) (Я.Купала).
7. Пасля ўстаўной канструкцыi (перад закрывальнай дужкай) ставiцца пытальнiк, клiчнiк або шматкроп'е, якiя патрабуюцца кантэкстам, а кропка не ставiцца.
Напрыклад:
Быў узгорак, так як бубен, але Цiт пасеяў лубiн, дык (цi веры вы дасце?), як чарот, жытцо расце (К.Крапiва).
Змiтрок (добры ён хлопец!) чытае розную лiтаратуру (В.Каваль).
I толькi школа (я адразу ўбачыў яе i беспамылкова пазнаў) стаяла за гародамi, блiжэй да лесу (I.Шамякiн).
Глава 19
ДВУКОССЕ <*>
--------------------------------
<*> У адрозненне ад пунктуацыйных знакаў (кропкi, коскi i iнш.), двукоссе як спецыфiчны знак мае iншае прызначэнне - служыць асобым спосабам выдзялення слоў, спалучэнняў слоў, сказаў, тэксту. Тым не менш ужыванне двукосся па традыцыi разглядаецца ў раздзеле "Пунктуацыя".
§ 63. Правiлы пастаноўкi двукосся
1. У двукоссе бяруцца словы, якiя ўжыты ў iранiчным сэнсе або ў якiм-небудзь асобым, незвычайным значэннi.
Напрыклад:
"Высокае начальства" спачатку прыслала мне падзяку, што добра вучыў дзяцей у школе... (Я.Колас).
Аўтар "прышпiлiў" да персанажаў лiрычныя матывы, але нiдзе не развiў iх i не паставiў у дзейсную i вобразную залежнасць ад канфлiкту i iдэi (Полымя).
Не праходзiць i дня, каб на ўчастку пагранатрада вартавыя гранiцы не затрымлiвалi перавозчыкаў "левых" грузаў (З газет).
2. У двукоссе бяруцца назвы:
ганаровых званняў, некаторых ордэнаў i медалёў: ганаровае званне "Народны паэт Беларусi", ганаровае званне "Заслужаны настаўнiк Рэспублiкi Беларусь", ордэн "За службу Радзiме", медаль "За адвагу", але: ордэн Мацi, медаль Францыска Скарыны;
лiтаратурных твораў, навуковых прац, газет, часопiсаў, рубрык, спектакляў, танцаў, музычных твораў, карцiн i пад.: паэма "Сымон-музыка", раман "Людзi на балоце", камедыя "Паўлiнка", манаграфiя Л.М.Шакуна "Словаўтварэнне", газета "Лiтаратура i мастацтва", часопiс "Полымя", спектакль "Несцерка", песня "Александрына", народны танец "Бульба", опера "Кастусь Калiноўскi", сюiта "На Палессi", карцiна "Абаронцы Брэсцкай крэпасцi";
прадпрыемстваў, устаноў, вытворчых аб'яднанняў, станцый, санаторыяў, гасцiнiц, кiнатэатраў i iншых арганiзацый: адкрытае акцыянернае таварыства "Камунарка", рэспублiканскае ўнiтарнае прадпрыемства "Мiнскi трактарны завод", установа "Рэдакцыя газеты "Рэспублiка", гасцiнiца "Еўропа", кiнатэатр "Радзiма", установа адукацыi "Беларускi дзяржаўны педагагiчны ўнiверсiтэт iмя Максiма Танка", станцыя метро "Нямiга";
марак машын, вытворчых, кандытарскiх, парфумерных вырабаў i пад.: "Нiва", "Волга", "Опель" (аўтамабiлi); "Ласунак", "Мiнскi грыльяж" (цукеркi); "Лясны ландыш" (духi).
3. У двукоссе не бяруцца назвы, у склад якiх уваходзяць словы iмя, памяцi.
Напрыклад:
Калгас iмя Гастэлы.
Алея памяцi воiнаў-iнтэрнацыяналiстаў.
4. У двукоссе бяруцца словы iншых часцiн мовы, што выступаюць у ролi назоўнiкаў.
Напрыклад:
Увесь час у яго гэтае "гэй" на языку верцiцца (Я.Колас).
Нi стуку, нi груку, нi кашлю, а толькi далёкае "ку-ку" цi крык перапёлкi... (А.Бачыла).
У гэтым "ну-ну" Саўка пачуў нотку спогадзi, i яму стала лягчэй (Я.Колас).
А хiба зямлi гэтай "дзякуй" не скажу? (К.Кiрэенка).
Усё гэта, вядома, вельмi цiкава, але было тут i сваё "аднак" (Я.Брыль).
Мацi стаяла, слухала, цi не пачуе ў лесе знаёмае "но" (Я.Колас).
Глава 20
ЗНАКI ПРЫПЫНКУ I ДВУКОССЕ ПРЫ ПРОСТАЙ МОВЕ I ЦЫТАТАХ
§ 64. Правiлы пастаноўкi знакаў прыпынку i двукосся пры простай мове i цытатах
1. У залежнасцi ад месца слоў аўтара, якiя ўводзяць простую мову, ставяцца наступныя знакi прыпынку:
калi простая мова запiсваецца ў радок, яна заключаецца ў двукоссе.
Напрыклад:
Барвiна працiснуўся праз натоўп да Андрэя i Санкоўскага i з ходу сказаў: "Пойдзем" (П.Пестрак).
Пасланцы народныя сказалi: "Адной сям'ёю жыць народ наш будзе ад гэтых пор на вечныя вякi" (П.Панчанка);
калi простая мова пачынаецца з абзаца, перад ёй ставiцца працяжнiк.
Напрыклад:
Васiль ужо гатоў быў зноў пакрыўдзiцца, але Ганна добра, шчыра просiць:
- Скажы што-небудзь!.. (I.Мележ).
Нехта гучна клiкаў з другога берага:
- Гэй, паромшчык, давай пераправу! (М.Лынькоў);
калi словы аўтара стаяць перад простай мовай, то пасля iх ставiцца двукроп'е, а простая мова, якая пачынаецца не з абзаца, заключаецца ў двукоссе.
Напрыклад:
У прамове на ўрачыстым сходзе Якуб Колас гаварыў: "Маё слова, хоць i вузкiмi дарогамi, але даходзiла да народа";
калi словы аўтара стаяць у сярэдзiне простай мовы, падзяляючы яе на дзве часткi, то перад словамi аўтара ў залежнасцi ад iнтанацыйнага афармлення першай часткi простай мовы ставяцца пытальнiк, клiчнiк, шматкроп'е цi коска i ўслед за гэтымi знакамi - працяжнiк, а пасля слоў аўтара - або кропка i працяжнiк (калi першая частка простай мовы з'яўляецца закончаным сказам), або коска i працяжнiк (калi першая частка простай мовы не з'яўляецца закончаным сказам).
Напрыклад:
"Хiба ж можам мы з табою займацца несур'ёзнымi справамi? - пытаннем на пытанне адказала Надзя i прыгарнула да сябе Майку, прытулiла, як туляць дарослыя малых дзяцей. - Расказвай, як жывеш, як ваюеш?" (М.Лынькоў).
"Сцяпанка, - сказаў чалавек, - iдзi пасядзi ў цяньку, ты стамiўся" (К.Чорны).
"Эх, вадзiчка... - працягваў Сава, выцiраючы твар крысом курткi, - кветкамi пахне" (П.Пестрак).
2. У словах аўтара могуць ужывацца два дзеясловы са значэннем маўлення, думкi цi блiзкiя да iх па значэннi; пры гэтым калi другi дзеяслоў адносiцца да другой часткi простай мовы, то пасля слоў аўтара ставяцца двукроп'е i працяжнiк.
Напрыклад:
"Я сказаў бы вам, ды толькi не ведаю, як прымеце вы тое, што я скажу, - цiха адзываецца ён. I, момант счакаўшы, дадае: - Я думаю, што з гэтага нiчога не будзе" (Я.Колас).
"Ведаеш, мама, каго я прывяла? - весела сказала дачка i таемна прашаптала: - Гэта той самы госць, якога мы ўсе калiсьцi ратавалi ад немцаў" (Я.Маўр).
3. Калi ў складзе слоў аўтара, што стаяць перад простай мовай, няма дзеясловаў са значэннем маўлення, думкi цi блiзкiх да iх па значэннi, то ў канцы слоў аўтара ставiцца кропка.
Напрыклад:
Урэшце дзед дастае з кiшэнi кавалак хлеба.
- Еш, Вiхор... На-а-а... (З.Бядуля).
Вiктар заплюшчыў вочы i на ўвесь пакой прытворна захроп. "Хай думае, што я сплю..." (Б.Сачанка).
4. Калi словы аўтара iдуць за простай мовай, то пасля простай мовы ў адпаведнасцi з iнтанацыяй ставяцца пытальнiк, клiчнiк, шматкроп'е цi коска (на месцы кропкi), а за гэтымi знакамi - працяжнiк.
Напрыклад:
- Што вы сёння нешта не ў гуморы? - запыталася Ядвiся i глянула на настаўнiка (Я.Колас).
- Эх, што за мясцiна! - пачаў ён [Лабановiч] i раптам перапынiў самога сябе (Я.Колас).
"Вам, Лескавец, вiдаць, хочацца, каб асабiста вас пахвалiлi", - Лiда сказала гэта як бы мiж iншым, нават не павярнуўшыся да яго (I.Шамякiн).
5. Нявыказаная простая мова, пры якой у складзе слоў аўтара звычайна ёсць дзеяслоў думаць (падумаць) або iншыя словы, спалучэннi слоў i нават сказы са значэннем думкi, меркавання, разважання i пад., заўсёды бярэцца ў двукоссе.
Напрыклад:
"Чаму гэта пытала яна [Ядвiся] пра кнiгу? - падумаў Лабановiч. - Цi не палажыла яна чаго туды?" (Я.Колас).
"Во ўскочыў дык ускочыў", - чухаў патылiцу Яўхiм Бабай (Б.Сачанка).
"Нешта ў iх дома здарылася, - забiлася ў Iвана трывожна сэрца. - Iнакш чужога чалавека на ноч не запрашалi б" (Б.Сачанка).
6. Рэплiкi дзвюх i больш асоб (у дыялогу) звычайна запiсваюцца з чырвонага радка i з працяжнiкам перад кожнай рэплiкай.
Напрыклад:
- Ты па вёсцы вольна ходзiш?
- Хаджу, як i хадзiў. А што?
- Нiчога, нiкога не баiшся?
- Я не злодзей, не забойца. Чаго ж мне баяцца? (Б.Сачанка).
- Бой быў, Валя.
- Дзе?
- Над морам. Далёка.
- З кiм?
- Невядома (I.Мележ).
7. Калi некалькi рэплiк запiсваюцца ў радок без указання, каму яны належаць, то памiж iмi ставiцца працяжнiк i кожная з iх бярэцца ў двукоссе.
Напрыклад:
"Вы яшчэ не былi ў сваёй школе?" - "Не, не была. I не ведаю, якая яна там. А вы ўжо даўно тут?" - "А ўжо зараз два месяцы будзе" (Я.Колас).
8. Калi пасля папярэдняй рэплiкi iдуць словы аўтара, то перад наступнай рэплiкай працяжнiк не ставiцца.
Напрыклад:
Нарэшце адчыняюцца дзверы, недзе брэша сабака, уваходжу. Перада мной хлопчык з лямпай у руках. "Ты што тут робiш?" - пытаюся. "Нiчога, - кажа. - Чыстапiсанне пiшу" (В.Быкаў).
9. Цытаты, як i простая мова, бяруцца ў двукоссе. Скарачэнне цытаты абазначаецца шматкроп'ем.
Напрыклад:
"Пiсьменнiк, якi не працуе над мовай, не клапоцiцца аб папаўненнi сваiх моўных запасаў, - пiсаў Якуб Колас, - можа стаць перад небяспекай апынуцца за дзвярыма лiтаратуры".
Кандрат Крапiва адзначаў, што "...канцылярызмы больш за ўсё псуюць нашу лiтаратурную мову i iм трэба аб'явiць бязлiтасную вайну".
Глава 21
СПАЛУЧЭННЕ ЗНАКАЎ ПРЫПЫНКУ
§ 65. Правiлы пастаноўкi спалучэнняў знакаў прыпынку
1. Калi пытальнiк, клiчнiк, кропка, шматкроп'е або коска ўжываюцца ў спалучэннi з працяжнiкам, то працяжнiк ставiцца пасля пералiчаных знакаў прыпынку.
Напрыклад:
"Хлопец твой ужо добра падрос?" - спытаў той прыглушана (Я.Брыль).
"Малайцы! - стрымана пахвалiў Ладынiн, акiнуўшы вокам зжатую плошчу. - Добры пачатак" (I.Шамякiн).
"Нiчога. Нiчога, усё пройдзе..." - паспрабавала ўсмiхнуцца яна (I.Мележ).
Красуй, наш Мiнск, - любiмая сталiца! (М.Хведаровiч).
2. Калi пасля працяжнiка стаяць словы, якiя выдзяляюцца па адпаведных правiлах коскамi (напрыклад, пабочнае слова), то коска перад iм апускаецца.
Напрыклад:
Удасца iм зашыцца ў лес - напэўна, адарвуцца ад даганятых.
Паспееш зрабiць усё да вечара - можа, дазволю схадзiць на вячоркi.
3. Коска i працяжнiк ставяцца:
перад словам, якое паўтараецца для таго, каб звязаць з яго дапамогай даданую частку складаназалежнага сказа, састаўную частку складаназлучанага цi частку простага сказа разгорнутай канструкцыi.
Напрыклад:
Тыя сцежкi, што ў заўтра вядуць, - тыя сцежкi аднолькавы, мусiць? (П.Трус).
У цiшынi, якой не можа парушыць нi далёкая песня адтуль, дзе палi i дарогi, нi грукатанне экскаватара, што ўжо даносiцца па вадзе з таго боку, дзе Нёман, пры зорках, што неяк цьмяна прасвечваюць з высокай вышынi, i пры месяцы, якi барвовым акрайцам устаў над лугам, - у такой цiшынi i спакойнай паўцемры выйшлi на працу нядаўнiя госцi гэтых мясцiн - бабры (Я.Брыль).
Сапраўды, хто яна, гэтая пеставатая прыгажунька, зiхатлiвы асколак чужога, далёкага свету, недарэчным лёсам вайны закiнутая ў фашысцкi канцлагер, - хто яна, каб выкладаць ёй яго балючае, што ў свой час адабрала столькi душэўнае сiлы ў самога? (В.Быкаў);
у складаназалежных сказах, звычайна з некалькiмi даданымi часткамi перад галоўнай, якiя распадаюцца на дзве агульныя сэнсавыя часткi, каб абазначыць месца гэтага падзелу.
Напрыклад:
Пакуль ён iшоў у ваду, занадта, як здавалася Толю, плёхаючы нагамi, пакуль ён пырхаў i пакрэктваў ад задавальнення, - нехта трэцi, здалёк яшчэ, з-за ракi ўбачыўшы хлопцаў, падышоў да кладачкi, па якой нядаўна перабiраўся певень з чубаткамi, узышоў на востраў i пачаў падкрадацца да берага (Я.Брыль).
Колькi было людзей на сходзе, што` яны абмяркоўвалi, якое там прынялi рашэнне, - нам пра гэта не казалi;
у складаных сказах з рознымi вiдамi сувязi, а таксама ў сказах з характэрнымi рысамi перыяду (з выразным падзелам на дзве часткi, з анафарычнай будовай першай састаўной часткi).
Напрыклад:
Калi ж асеннiя навiны змянялi сад, калi з бяроз iрваў лiсце вецер, а мароз, налiўшы ягады рабiны, траву губiў, i мы нагой узрывалi прэлых лiсцяў слой; калi патроху чырванелi чаромха, лiпа, стройны клён, а гнёзды змрочныя варон мiж голага галля чарнелi, i грозны вечара пажар пылаў мiж бура-шызых хмар; калi асеннi вецер дзiка стагнаў i глуха па начах грымеў у наш жалезны дах, - тады да лета Веранiка ад нас знiкала ў iнстытут i не будзiла згадак тут (М.Багдановiч).
Цi коска зазвонiць у час касавiцы, цi песню дзяўчо запяе, цi неба заззяе ў агнях блiскавiцы, цi вецер у палях зазлуе, цi гром гучнабежны пракоцiцца ў хмарах, цi грукне над полем пярун, - усё водгук знаходзiць у вольных абшарах, усё iх дакранаецца струн (Я.Колас).
Цi завылi ваўкi, цi заенчыў вiхор, цi запеў салавей, цi загагала гусь, - я тут бачу свой край, поле, рэчку i бор, сваю матку-зямлю - Беларусь (Я.Купала).
4. У канцы пытальных сказаў, якiя вымаўляюцца з клiчнай iнтанацыяй, спачатку ставiцца пытальнiк, а потым - клiчнiк.
Напрыклад:
Зямля Радзiмы! У сэрцы боль салодкi хто не адчуў, сустрэўшыся з табой?! (А.Звонак).
Цi ж гэта многа?!
Хiба ж так трэба?!
5. У канцы клiчных сказаў, якiя вымаўляюцца з пытальнай iнтанацыяй, спачатку ставiцца клiчнiк, а потым - пытальнiк.
Напрыклад:
Бачыў ты!? Слова нельга сказаць!? (К.Чорны).
6. Перад закрывальным двукоссем захоўваецца кропка, якая паказвае графiчнае скарачэнне.
Напрыклад:
У iнструкцыi было напiсана: "Прымяняецца для склейвання вырабаў з паперы, кардону i г.д.".
7. Калi перад закрывальным двукоссем стаiць пытальнiк або клiчнiк, то коска ставiцца паводле кантэксту.
Напрыклад:
"Што прынясе вясна?", "Што вясна пакажа?", "Што будзе вясною?" - у прадчуваннi важных падзей пыталiся людзi i ўпотайку рыхтавалiся да iх (Я.Колас).
Пятра абганялi фурманкi з больш лёгкiмi паклажамi, i ён, свецячыся сваiм ясным тварам i песеннымi брывамi, толькi паспяваў гаварыць: "Добры дзень, дзядзечка!", "Добры дзень, цётачка!", хоць трошкi скiроўваючы ўбок свайго гнедку, каб даць абмiнуць (Я.Скрыган).
8. Пытальнiк, клiчнiк i шматкроп'е ставяцца перад закрывальным двукоссем, калi яны адносяцца толькi да слоў, узятых у двукоссе; пасля закрывальнага двукосся гэтыя знакi ставяцца тады, калi адносяцца да ўсяго сказа, якi заканчваецца словамi, узятымi ў двукоссе.
Напрыклад:
Хлапчук спынiўся на ўсходках i з падазронасцю паглядзеў на жанчыну. "Яна яго ведае цi гэта проста цiкаўнасць, можа нават i пустая?" (К.Чорны).
Я паслаў ёй кароткi i сцiплы адказ: "Прыязджай, будзеш госцяй жаданай у нас на вялiкай будоўлi..." (А.Куляшоў).
Чаму камбайн працуе не ў "Волi"? (I.Шамякiн).
А ведаеш ты нашага Iвана "Тарпака"? (Я.Колас).
9. Калi перад закрывальным двукоссем стаiць пытальнiк, клiчнiк або шматкроп'е, то яны паўторна не ставяцца пасля двукосся; неаднолькавыя знакi (калi яны патрабуюцца ў залежнасцi ад характару адпаведных частак тэксту) ставяцца перад двукоссем i пасля яго.
Напрыклад:
Цi вучылi вы ў школе на памяць верш Я.Купалы "А хто там iдзе?"
Вы чуеце, як мне пяюць натхнёныя паэты? Як шэпчуць закаханыя: "люблю!.."? (Э.Валасевiч).
Якая галоўная думка выказана ў вершы Я.Коласа "Асадзi назад!"?
Вучанiца выразна прачытала верш П.Броўкi "Пахне чабор".
10. У межах аднаго сказа коска, кропка з коскай, двукроп'е цi працяжнiк ставяцца толькi пасля закрывальнай дужкi на месцы разрыву асноўнага сказа ўстаўной канструкцыяй.
Напрыклад:
Палiлася печ (нанач браўся мароз); у печы скварылася свежына (К.Чорны).
Машы ўспомнiўся запiс у Алесiным дзённiку (учора ён выпадкова трапiў ёй у рукi): "У чым паэзiя нашага жыцця?" (I.Шамякiн).
"Малы Лондан" (без прыгарадаў) - таксама не маленькi, калi прыняць пад увагу, што ён налiчвае не менш за шэсць мiльёнаў жыхароў (К.Крапiва).
11. Кропка, пытальнiк, клiчнiк цi шматкроп'е ставяцца перад закрывальнай дужкай, калi яны адносяцца толькi да слоў, узятых у дужкi.
Напрыклад:
Калi ён увайшоў у пакой, той, што сядзеў за сталом, - з чорнай кучаравай галавою, у гiмнасцёрцы вайсковага крою, - не адрываючыся ад паперы, падаў яму левую руку. (У правай ён трымаў завостраны з абодвух канцоў чырвона-сiнi аловак.) (К.Крапiва).
Няхай жыве наша родная Беларусь! (Усе ўстаюць. Апладысменты.)
- Ды ў цэнтры (чуў мо?) выдалi дэкрэт - на мяса здаць усiх быкоў, якiм мiнула дзесяць год (К.Крапiва).
А як вы нас сустрэнеце (цi паблiжэе даль?), рака iмя Лаўрэнцiя, зялёны Манрэаль (П.Панчанка).
Нядаўна (каторы раз!) я прачытаў "Новую зямлю" (I.Шамякiн);
пасля закрывальнай дужкi яны ставяцца тады, калi адносяцца да ўсяго сказа, якi заканчваецца словамi, узятымi ў дужкi.
Напрыклад:
Iншы раз рэкi двух розных басейнаў бяруць пачатак з аднаго i таго ж балота (напрыклад, рэкi Лучэса i Аршыца памiж Вiцебскам i Оршай).
Вiдаць, своеасаблiвай цiкаўнасцю часопiса да славянства тлумачыцца тое, што ён змяшчаў творы групы ўкраiнскiх пiсьменнiкаў (Кастамараў, Аснаўяненка, Гулак-Арцямоўскi i iнш.).
12. Пры спалучэннi пытальнiка або клiчнiка са шматкроп'ем гэтыя знакi ставяцца на месцы першай або першай i другой кропак.
Напрыклад:
Ганна, што з табою робiцца?.. Чаму ты такою стала?.. (К.Чорны).
А што ж ты цяпер рабiць будзеш?!. (Я.Брыль).
13. Пры спалучэннi шматкроп'я з коскай коска не ставiцца.
Напрыклад:
Валюня... слаўная мая... скажы ты мне што-небудзь, га?.. Скажы... (Я.Брыль).
I там... на дне... цвiлi лiлеi ў багне вечнасцi... (М.Багдановiч).
Згубiлi вербы каляровасць, а там снягi... снягi... снягi... (П.Трус).
14. Перад шматкроп'ем можа ставiцца двукроп'е цi коска, калi ёсць неабходнасць паказаць пералiк цытат, якiя прыводзяцца не поўнасцю.
Напрыклад:
У тэлеграмах паведамлялася: ... ваенны пераварот у Грэцыi, рабочыя ў Францыi адмовiлiся разгружаць судны з ваеннымi грузамi...
15. Калi ў пачатку або ў канцы цытаты (тое ж адносiцца i да простай мовы) сустракаюцца ўнутранае i знешняе двукоссi, то ў друкаваным тэксце яны павiнны адрознiвацца памiж сабой малюнкам (так званыя "елачкi" i "лапкi"), прычым знешняе двукоссе не павiнна апускацца.
Напрыклад:
Анатоль Анiкейчык пiсаў пра помнiк Янку Купалу ў Аўраў-парку: <<У аснову iдэi гэтага помнiка я паклаў Купалаўскi верш "Брату на чужыне">>.
Глава 22
ПАСЛЯДОЎНАСЦЬ ЗНАКАЎ ПРЫПЫНКУ ПРЫ СПАСЫЛКАХ
§ 66. Правiлы паслядоўнасцi знакаў прыпынку пры спасылках
     1. Коска, кропка з коскай, двукроп'е i кропка ставяцца пасля лiчбы або
зорачкi,  якiя з'яўляюцца знакамi-паказальнiкамi спасылкi (каб указаць, што
                                                        1        2        *
спасылка  адносiцца да пэўнага слова цi групы слоў): ... , або... ; або... :
      **
або...  .
     2.  Пытальнiк,  клiчнiк,  шматкроп'е  i двукоссе ставяцца перад знакам
                                   1        2        *
спасылкi (лiчбай цi зорачкай): ...?  або...!  або..." .
     3.  Пасля  знака  спасылкi  (лiчбы  цi  зорачкi),  якi  размешчаны  за
                                   1          **
двукоссем, кропка захоўваецца: ..." . або ..."  .



База данных актуализирована по состоянию на 14.02.2020

Исправлена ошибка, из-за которой не отображались изображения.

Политика конфиденциальности